غیابی سوژەڤانی لە ئیسلامدا

 

 (ناتەبایی ئانتۆلۆژیکی ئیسلام لەگەڵ دیمۆکراسی)

شاهۆ حوسێنی

سوژەڤانی ڕێک لەم خاڵەوە دەست پێدەکات کە ئیسلام کۆتایی پێدێت. بوونێکی "خۆبنیادنەر"، "سەربەخۆ" و "داڕێژەر". لە ئەندێشەی مۆدێڕندا کە لەسەر بنەمای سوژەڤانی بنیادنراوە، مرۆڤ بوونێک و مەرجەعێکە کە هیچ بوون و مەرجەعێکی بانتر لەو بوونی نیە، ئەمە هێڵی سووری سوژەڤانیە. ئیسلام بەڵام ڕێک بەپێچەوانەوە دەست پێدەکات : مرۆڤ لەگوێن بوونێکی "بەندە"، "عەبد"، "بەرهەم‌هێنراو"، "دارێژڕاو" و "ملکەچ". لەڕاستیدا  "بەندە"بوون پێوەندێکی ئانتۆلۆژیکە لەگەڵ بەرهەمهێنەرێکی بان مرۆیی وەک خالەق، واتە بەندەبوون پێگەیەکی ئانتۆلۆژیکی مرۆڤە. مرۆڤ لەپێشدا دیاریکراو، داڕێژڕاو و لەناو چوارچێوەیەکی ماناییدا جێگیر کراوە، کە هیچ دەور و نەخشێکی لەودا نیە، لێرەدا مرۆڤ نەلەگوێن سوژە، بنیادنەر و خالەقی مانا، کە ڕەچاوکەر و دەکارکەری مانایە. واتە مرۆڤ بکەر نیە و بەرکارە.

بی‌گومان لە ئەندێشەی سوژەڤانیدا مرۆڤ سەرچاوەی بڕیار و ناوەندی بڕیار، فام و تێگەیشتنە، هەر بۆیەش هەم لەبەرامبەر "خۆ"دا و هەم لەبەرامبەر "کۆمەڵگا"دا بەرپرسیارە، بەڵام بەپێچەوانەوە لە ئەندێشەی ئیسلامیدا مرۆڤ نە لەبەرامبەر خۆ و کۆمەڵگادا کە لەبەرامبەر خالەق و بەرهەم‌هێنەریدا، واتە "خودا" بەرپرسە و وڵامدەرە.

دێمۆکراسی زایەڵەی سیاسی سوژەڤانی مۆدێڕنە کە بەبێ مرۆڤی سەربەخۆ، خۆبنیادنەر، خۆداڕێژەر و خۆشووناس‌بەخش هیچ مانایەکی نیە، واتە لەدێمۆکراسیدا یاسا، فام، مانا و دەرک لە خۆارێ‌ڕا بەرەو سەرێ هەڵدەگەڕێن، ئەمە لەکاتێک‌دایە کە لە ئیسلامدا فام، مانا و دەرک لە دەرەوەی مرۆڤ لەبان مرۆڤەوە بەرەو خوارێ دادەگەڕێت. ئەمە لەڕاستیدا جیاوازی لە دەرەجەدا نیە، بەڵکە جیاوازی لە گەوهەردایە، واتە جیاوازێکی ئانتۆلۆژیکە.

کاتێ عەبدوڵڵا ئۆجەلان باس لە ئیسلامی دیمۆکراتیک دەکات، ڕێک بەسەر ئەم قەڵشە ئانتۆلۆژیکەدا باز دەدات، ئەو بەم شێوەیە حەول ئەدات کە چەمکێکی مۆدێڕن لەسەر بەستێنێکی نەریتی و دژەمۆدێڕندا پەروەردە بکات. واتە دیمۆکراسی وەک چەمکێکی مۆدێڕنی باوەڕمەند بە ڕیژەیی بوون و پلۆرالیزم، بڕیارە لەناو بەستێنێکی باوەڕمەند بە حەقیقەتێکی ڕەها و دژە پلۆرالیزم کە حەقیقەتی شەریعەت و دژە ئاوزەخوازیە پەروەردە بکرێت. ئەمە لەکاتێکدایە کە جیاوازیکی ڕادیکاڵی ئانتۆلۆژیک لەنێوان ئەم دوو دیاردەیەدا هەیە. لەڕاستیدا ئێمە لەگەڵ پاڕادۆکسێکی ڕادیکاڵ ڕووبەڕووین : لەهەر شوێنێک خوا هەبێت، مرۆڤی ئازاد بوونی نیە و مانا نادات و لەهەر شوێنێک مرۆڤی ئازاد و سوژە هەبێت، خوا بوونی نیە و مانا نادات. ئەمەش بەم هۆکارەیە کە نە ئیسلام دەتوانێ دەست لەلۆژیکی بەندەڤانی هەڵگرێت و نە دێمۆکراسی دەتوانێ دەست لە ئازادی و سوژەڤانی هەڵگرێت.

کەوابێ باسی سەرەکی ئەمەیە: ئیسلامێکی دیمۆکراتیک بێت، ئاخۆ هێشتا ئیسلامە؟ بێگومان نەخێر

 

جیهان وەتەنی یان خۆ نەکۆڵی؟ سیاسەتی زمان و خۆپاراستن لە سوژەڤانی کوردی

 

 (ڕەچەڵەکناسی دوورەپەرێزی کۆمۆنیست و ئیسلامخوازەبناژوێخوازەکان لە کوردبوون)

 

شاهۆ حوسێنی

ئەم کورتە نوسراوەیە بەم پارادۆکسەوە دەست پێدەکات: بۆچی بەشێکی بەرچاو لە چالاکوانانی کوردی کۆمۆنیست و ئیسلامخواز کەخۆیان لەناو جەغزی جیهان‌وەتەنی کۆمۆنیستی و ئوومەتی ئیسلامیدا پێناسە دەکەن، بۆ نیشانی‌دان و مسۆگەرکردنی "بان‌نەتەوەیی"بوونیان نەکۆڵی لەزمان و شووناسی کوردانەیان دەکەن؟ کێشەکە نە بە ساکاری لەگەڵ نەتەوەخوازی کوردی، کە زۆر قوڵتر لە خۆبواردنی ئاگایانە دایە لە سوژەڤانی کوردی.

سیاسەتی زمان لێرەدا دەورێکی بنەڕەتی هەیە، نووسین و ئاخافتنی ئەم چالاکوانانە بە زمانە هێژمۆن و سەپاوەکانی: فارسی، تورکی و عەڕەبی، بەتەنیا هەڵبژاردەیەکی ساکار بۆ پێوەەندی نیە، بەڵکە قەیرانێکی ئانتۆلۆژیکە بۆ بێ‌خەتەری و نازەرەرمەند بوون، بەهۆی ئەوەکە زمانی کوردی و کورد بوون بەدرێژایی مێژوی سەرکووتی لەلایەن داگیرکەرانەوە و تایبەت‌مەندی تاوانبارانەی کە بەسەریدا سەپاوە، هەڵگری باجە. بۆیەش ئەم چالاکوانانە بۆ هاتنە ناو مەیدانی بەناو مەشروعی سیاسی و ڕووناک‌بیری، ئەم باجە دەسڕنەوە و ئەم خۆ سڕینەوەیەش بە پاساوی چەمک‌گەلێکی لەگوێن: جیهان‌وەتەنی، ئەنترناسیونالیسم و ئوومەت‌خوازی دیزە بەدەرخۆنە دەکەن.

بەڵام سەیرەکەی لەمە دایە کە ئەم جیهان‌وەتەنیە زۆر ناموتەقارنە، واتە هیچ‌کات تورکێکی کۆمۆنیست، عەڕەبێکی کۆمۆنیست و فارسێکی کۆمۆنیست یان موسوڵمان بۆ مسۆگەرکردنی جیهان‌وەتەنی و دەروەست‌بوونی بە ئوومەی ئیسلامی، نەکۆڵی لەشووناسی ئیتنیکی و زمانی نەتەوەیی خۆی ناکات، تەنیا ئەمە سوژەی کوردە لەگوێن سوژەی ژێردەست کە بۆ تەئیید لەلایەن کۆمۆنیست و ئایین‌خوازی باڵادەستی فارس، تورک و عەڕەب خۆ نەکۆڵی دەکات. بۆیەش ئەمەی بەناوی جیهان‌و  ئومەی ئیسلامی لەلایەن ئەم چالاکە کوردانەوە ڕەچاو دەکرێت، بە کامی نەتەوەی باڵادەستی فارس، تورک و عەڕەب لەلایەک و لەلایەکی‌تر سەرلەنوێ بەرهەم‌ێناوەی دەوامی نەزمی دەسەڵاتی ئەم نەتەوە هێژمۆنانەیە.

لەڕاستیدا زمان تەنیا کەرەسەیەکی پێوەندی نیە، بەڵکە مەجالی بوونی سوژەیە لەجیهاندا، زمان ناوەندی لێکهاڵانی بوون و بەستێنە؛ بەستێنێک کە سوژە، خۆی لەگوێن "ئێرەیی"و 'ئێستایی" مسۆگەر دەکات، هەر بۆیەش لایەنگرانی جیهان‌وەتەنی بێ‌لایەن، ئاگایانە هەڵپەسێنەری دۆخی ژیاوی خۆیانن. کەوابێ دەشێ بگوترێ کە جیهان‌وەتەنی بەبێ "ئێرەیی"بوون، دەگاتە نەفی بوون. سوژەیەکی کە لەدۆخی ڕاستەقینە و تایبەتی خۆی ڕادەکات، نە تەنیا جیهانی نابێت، بەڵکە لە ناو جەغزی ئەمنی بێ‌بڕیاریدا، بوونی خۆی هەڵدەپەسێرێت.

 چما نەتەوەخوازی لەسەر بنەمای سوژەڤانی تاک بنیادنراوە، ئەمە نە لەبەر "نەتەوە"، کە بەهۆی مسۆگەر بوونی دۆخی هاوپێچی(ئینزمامی) تاک وەک سوژە بوە، واتە تاکی مۆدێڕن(سوژە) دەڵێ: من لە شوێنکەوە دەدوێم، بە مێژوویەک، بە زمانێک و جەستیەکی سەربەخۆ.

کەوابێ دەشێ بگوترێ کە ئەم "لەشوێنک بوونە" لە هەنگاو نانێکە لە هەناوی بوونێکی سەربەخۆوە بەرەو مەجالی سیاسی‌بوونێکی سەربەخۆ.

چما جیهان‌وەتەنەکان بخوازن سەرلەنوێ زایەڵی ڕزگاریخوازی دابڕێژڕنەوە، ناتوانن لەرێی سڕینەوەی ئەم "لەشوێنێک بوونەوە" دەست پێبکەن. جیهان‌وەتەنی ناکرێ لەرێی نەکۆڵی لەنەتەوە، شووناس و زمانەوە دەربکەوێت، بەڵکە دەبێ لەڕێی مسۆگەرکردن و قبوڵی پلۆرالیزمی دۆخ‌گەلێکی جیاوازی نەتەوەیی، لەگوێن شێوازەکان و فۆرم‌گەلی جیاوازی بوون لە جیهاندا دەربکەوێت. واتە جیهان نەلەگوێن کەشی بۆش و وەک‌یەک، کە لەگوێن بەستێنی ڕێژەکان و ڕێژەییەکان پێناسە بکرێت.

 

شێوە موزاکەرە؛ ڕەچەڵەکناسی دانووستانەکانی ئێران لەگەڵ رۆژئاواییەکان

شاهۆ حوسێنی

ئەگەر قەبوڵ بکەین کە دانووستان بریتیە لە هاتنەناو جەغز و کۆبوونەوەی دوو یا چەند سووژەی سیاسی، خاوەن و هەڵگری ئایدەی هاوبەش، جیاواز یان دژبەیەک، بۆ دیالۆگ لەسەر کێشە یان پرۆبلمێک و بەمەبەستی دۆزینەوەی ڕێگاچارەیەک بۆ ئەم کێشە و پرۆبلمە، بۆ کەم کردنەوە لە قەیرانەکانی ئەم کێشە یان پرۆبلمە، ئەوە لەنێوان ئێران و ڕۆژئاوییەکان بەگشتی و ئەمریکا بەتایبەتی، شتێک بەناوی دانووستان و موزاکرە لەئاراد نیە. بەهۆی ئەوەکە ئەساسەن ئەمریکێکان و رۆژئاوایەکان ئەساسەن ئێران وەک سوژەی سیاسی بەفەرمی ناناسن، کە ڕیک وەک پرۆبلمی سەرەکی پێناسەی دەکەن کە پێویستە لە چەک و کەرەسەکانی توندئاژۆیی دابماڵدرێت. لەبەرامبەردا ئەساسەن ئێران بەهیچ شیوەیەک گەڵاڵەی ناوەکی، مووشەکی، پەهپادی و پشتیوانی لەڕیکخراوە تێرۆریستی نیابەتێکانی بە پرۆبلم و کێشە نازانیت و بەمافی خۆی دەزانێت.

درێژەی بابەتەکە لە دیمانەکەدا دەتوانن ببیستن:

انسداد دانایی و بحران بازنمایی در پروژه‌ی دولت-ملت ایرانی

 

( تبارشناسی فروپاشی اپیستمه‌ی ایرانی)

شاهو حسینی

 

پروژه‌ی دولت-‌ملت ایرانی، از دوران مشروطه تا شکل‌گیری جمهوری اسلامی، در نگاه نخست تصویرگر مدرنیته، عقلانیت و توسعه‌ی سیاسی است. با این حال، این تصویر، تنها سطح ظاهری واقعیت را می‌پوشاند؛ زیرا بنیاد این پروژه بر اپیستمه‌ای استوار بود که به جای فهم جامعه‌ی متکثر، «وحدت» را به‌عنوان شرط پیش‌فرض عقلانیت سیاسی تحمیل می‌کرد.

اپیستمه نه صرفا مجموعه‌ای از باورها، بلکه شبکه‌ای از دانایی است که امکان تولید دانش، حقیقت و مشروعیت را شکل می‌دهد. از این منظر، مقاومت‌ ملتها ، بحران فهم دولت نسبت به جامعه و فروپاشی مشروعیت، پیامدهای درونی همان اپیستمه‌اند که از ابتدا تفاوت را طرد کرده بود.

این نوشتار مدعی است که شکست پروژه‌ی دولت‌-ملت ایرانی نه معلول ضعف‌های اجرایی یا فشار عوامل خارجی، بلکه نتیجه‌ی ساختار درونی اپیستمه است. اپیستمه‌ای که وحدت را بنیادین می‌داند، از طریق منطق طرد، انسداد و بحران بازنمایی، زمینه‌ی فروپاشی خود را فراهم می‌کند. این تحلیل نشان می‌دهد که هر سیستم دانایی که تفاوت را حذف کند، خود را در معرض نابودی قرار می‌دهد.

اپیستمه و دانایی ایرانی

برای درک اپیستمه‌ی ایرانی، سه محور بنیادین قابل شناسایی است:

１.     فرض وحدت به‌مثابه ضرورت عقلانی : در این اپیستمه، کثرت به‌عنوان تهدید فهمیده می‌شود و وحدت تحمیلی شرط عقلانیت سیاسی و مشروعیت حکمرانی تلقی می‌شود. در واقع چنانچه شناخت نیروهای فعال در طبیعت و جامعه شرط فهم واقعیت باشد، در اپیستمه‌ی ایرانی، کثرت اساسا دیده نمی‌شود یا تنها به‌عنوان تهدیدی برای وحدت تلقی می‌گردد.

 

２.     تاریخ‌سازی خطی و مرکزگرا: تاریخ در اپیستمه‌ی ایرانی به‌مثابه روندی خطی و یکپارچه بازنمایی می‌شود. تفاوت‌ها یا جذب می‌شوند یا حاشیه‌ای می‌شوند. این بازنمایی خطی، سازوکار تولید تضادهای نهفته است؛ تضادهایی که در نهایت با فروپاشی مشروعیت و ظهور مقاومت‌های اتنیکی بازتاب می‌یابند. این نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاری نه صرفا روایت گذشته، بلکه ابزاری برای نظم‌بخشی به گفتمان قدرت است.

 

３.     زبان فارسی به‌مثابه زبان حقیقت: زبان فارسی تنها وسیله‌ی ارتباط نیست؛ بلکه زبان حقیقت و عقلانیت سیاسی است. دیگر زبان‌ها و گفتمان‌های اتنیکی از این منظر، به حاشیه رانده می‌شوند و بازنمایی واقعی و مشروعیت سیاسی برای آن‌ها امکان‌پذیر نیست. این مسئله، بە این دلیل اهمیت دارد، کە بیانگر محدودیت ادراک و زبان است: زیرا زبان، نه فقط ابزار، بلکه سازنده‌ی امکان دانایی و حقیقت است.

نتیجه آنکه، اپیستمه‌ی ایرانی جامعه‌ی متکثر را پیشاپیش به دو حوزه تقسیم می‌کند: حوزه‌ی مشروع، شامل سوژه‌های فارسی و مرکزیت‌دار، و حوزه‌ی نامشروع، شامل تمامی تفاوت‌ها و کثرت‌های اتنیکی و زبانی.

تبارشناسی اپیستمه‌ی ایرانی

１.     اپیستمه‌ی وحدت‌محور: تفاوت را به‌مثابه تهدید تعریف می‌کند و از طریق طرد آن، مقاومت‌هایی ایجاد می‌کند که بازتاب همان کثرت سرکوب‌شده‌اند. ناسیونالیسم‌های کوردی، ترکی و عربی، نه عوامل بیرونی بلکه محصولات درونی اپیستمه‌اند. از این منظر، هر اقدام سرکوبگرانه خود نیروهای مقاومت تولید می‌کند. این بازگشت، مشابه تجربه‌ی اگزیستانسیالیستی بیگانگی است؛ سوژه‌ای که انکار شده، با ظهور خود، ساختار سرکوبگر را به چالش می‌کشد.

 

 

２.     انسداد دانایی: به معنای ناتوانی دولت در فهم جامعه‌ی متکثر است. اپیستمه، تنها با «واحد» سر و کار دارد و بنابراین توانایی فهم تفاوت‌ها را ندارد. هر بحران اجتماعی، نه از نظر ماهوی بلکه از منظر دانایی، تهدید یا آشوب تعبیر می‌شود. این محدودیت دانایی در واقع بیانگر این واقعیت است: شناخت ناقص نیروهای فعال، تصمیمات سیاسی ناقص تولید می‌کند و فروپاشی مشروعیت اجتناب‌ناپذیر می‌شود.

 

３.      بحران بازنمایی و حقیقت: زبان فارسی به‌مثابه زبان حقیقت، گفتمان‌های اتنیکی را به حاشیه می‌راند. ملت‌های غیر فارس در بازنمایی حقیقت سیاسی و اجتماعی غایب‌اند. این فاصله بین دولت دانا و جامعه‌ی خاموش، بحران مشروعیت ایجاد می‌کند. این روند بەخوبی نشان می‌دهد کە قدرت و دانش همواره با هم پیوند دارند: آنچه دیده نمی‌شود، مشروع نیست و آنچه مشروع نیست، نمی‌تواند واقعیت را تغییر دهد یا واقعیتی بنا نهد.

اپیستمه و مقاومت‌های ملی

ارتباط اپیستمه و مقاومت‌های ملی نشان می‌دهد که این مقاومت‌ها محصول طبیعی و درونی نظام دانایی‌اند. برخلاف تحلیل‌های رایج که عوامل اقتصادی، ژئوپلیتیک یا ملی‌گرایی را عامل شکست می‌دانند، تحلیل اپیستمی نشان می‌دهد که مقاومت‌ها پیشاپیش در منطق اپیستمه شکل گرفته‌اند. بدون تردید هر گفتمانی که تفاوت را طرد کند، خود زمینه‌ی ظهور نیروهایی را فراهم می‌کند که در نهایت موجب فروپاشی آن گفتمان می‌شوند. این همان چرخه‌ای است که می‌شود آن را در بحث نیروها و روابط علت و معلولی دریافت: محدود کردن و حذف نیروهای فعال، خود موجب ظهور بحران‌های بزرگ‌تر می‌شود.

فروپاشی مشروعیت و بحران سیاست

منطق طرد، انسداد دانایی و بحران بازنمایی، فروپاشی مشروعیت را به دنبال دارد. جامعه‌ای که حضورش در سطح حقیقت مورد انکار است، نه به دولت اعتماد می‌کند و نه خود را در نظم سیاسی می‌یابد. این فرآیند، مشابه تجربه‌ی اگزیستانسیالیستی بیگانگی است: سوژه‌ای که در تجربه‌ی وجود خود نادیده گرفته می‌شود، قادر به مشارکت معنادار در زندگی جمعی نیست. نتیجه، بحران مشروعیت، فروپاشی عقلانیت سیاسی و ظهور مقاومت‌های غیرقابل مهار است.

 

کلام پایانی

اپیستمه نه صرفا مجموعه‌ای از باورهای مسلط، بلکه میدان نیروهایی است که تعیین می‌کند چه چیزی قابل گفتن است، چه چیزی قابل اندیشیدن، و چه چیزی اساسا نامرئی می‌ماند. اپیستمه پیش از آن‌که پاسخ بدهد، پرسش‌ها را مهندسی می‌کند؛ پیش از آن‌که حقیقتی را تثبیت کند، مرزهای امکان حقیقت را ترسیم می‌کند. از این رو، دانش، قدرت و مشروعیت نه بیرون از اپیستمه، بلکه درون آن و به‌مثابه‌ی کارکردهای آن شکل می‌گیرند. در چنین چارچوبی، دولت صرفا یک نهاد سیاسی نیست، بلکه تجسد نهادی یک اپیستمه‌ی خاص است؛ اپیستمه‌ای که نظم، وحدت، هویت و عقلانیت را تنها از خلال همسان‌سازی و حذف تفاوت می‌فهمد. «جامعه» در این منطق، نه کثرتی زنده و متکثر، بلکه ابژه‌ای است که باید خوانده، طبقه‌بندی و نرمال‌سازی شود. هر آنچه از این خوانش سر باز زند، نه به‌عنوان امکان دیگر فهم، بلکه به‌مثابه‌ی اختلال، تهدید یا انحراف ظاهر می‌شود.

از این منظر، مقاومت ملت‌ها یا سوژه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را نباید صرفا واکنشی بیرونی به سرکوب دانست؛ مقاومت، شکاف درونی اپیستمه است، جایی که آنچه طرد شده بود، بازمی‌گردد و منطق دانایی مسلط را از درون بی‌ثبات می‌کند. بحران فهم دولت نسبت به جامعه، نه ناشی از ناآگاهی یا سوءمدیریت، بلکه حاصل وفاداری رادیکال دولت به همان اپیستمه‌ای است که تفاوت را از ابتدا غیرقابل فهم ساخته است.

در نهایت، فروپاشی مشروعیت نیز نه حادثه‌ای ناگهانی، بلکه پیامد اجتناب‌ناپذیر اپیستمه‌ای است که میان خود و واقعیت اجتماعی شکافی ساختاری ایجاد کرده است. وقتی اپیستمه تنها یک صورت از بودن را مشروع می‌داند، هر صورت دیگر ناگزیر به صورت مقاومت بازمی‌گردد؛ و هنگامی که مقاومت تکثیر می‌شود، آنچه فرو می‌ریزد صرفا یک دولت نیست، بلکه نظام دانایی‌ای است که دیگر قادر به توضیح جهان خود نیست.

بدون تردید پروژه‌ی دولت-ملت ایرانی نمونه‌ای از «خودویرانگری دانایی» است. اپیستمه‌ای که وحدت تحمیلی را بنیادین می‌داند، از طریق منطق طرد، انسداد و بحران بازنمایی، کثرت را بازمی‌گرداند و مشروعیت و عقلانیت سیاسی را نابود می‌کند. عبور از اپیستمه‌ی وحدت‌محور و حرکت به سمت سیاست شهروندمدار و بازنمایی‌کننده‌ی کثرت‌ها، نه تنها ضرورتی اخلاقی بلکه پیش‌شرط بقا و عقلانیت سیاسی است. این مسیر، به سوژه‌های ملی امکان می‌دهد که حضور واقعی خود را تجربه کنند و دولت، مشروعیت خود را از طریق فهم و مشارکت جامعه احیا کند.

منبع مقالە:

شاهۆ حوسێنی: بەربەستێکی دەروونیی ناسیۆنالیزمی کوردی کێشەی هزری و گوتارییە، نەک بەتەنیا سیاسی

 

دیمانە: حەسەن شێخانی

ئاماژە:

پرسی نەتەوە بۆ ئەو نەتەوانەی خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیانن و ناسنامەی نەتەوەییان جێگیر بووە و هیچ مەترسییەکیان لەسەر نەماوە، لە ڕۆژەڤ کەوتووە. ئەم نەتەوانە بە شێوەیەکی دەزگامەند و دامەزراوەیی، لەپێناو نەتەوە و بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆیان کار دەکەن و وێڕای ئەوەی کە بەردەوام خەریکی نوێکردنەوەی نەتەوە و گونجاندنی لەگەڵ سەردەمدان، بەڵام لە کاتی ئاساییدا لە ڕاگەیەنەکاندا ڕیتۆریکی نەتەوە و نەتەوەخوازی بەرچاو ناکەوێت. کە دەڵێین لە ڕۆژەڤ کەوتووە، بەو مانایەیە کە بۆ نەتەوە بندەست و داگیرکراوەکان لە ئارادایە، ئەگینا تا ئەم نەزمە وێستفالییە هەبێت و تا نەتەوەکان لە چوارچێوەی دەوڵەت-نەتەوەدا خۆیان ڕێک بخەن و نوێنەرایەتی بکەن، چەمکی نەتەوە و نەتەوایەتی هەروا زیندوو و بەرۆژە.

 پرسی نەتەوە بۆ کورد وەک نەتەوەیەکی بندەست کە خاکی داگیر کراوە، لە ڕۆژەڤدایە و تا ئەو کاتەی پرۆسەی نەتەوەسازیی کورد کامڵ دەبێت و لە دەوڵەت-نەتەوەدا جێگیر دەبێت، پرسی هەرە گرنگی کورد دەبێت. لەم دیمانەیەدا کە لەگەڵ شاهۆ حوسێنی، نووسەر و توێژەری فەلسەفە، پێکمان هێناوە، دەپڕژێینە سەر پرسی نەتەوە و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد؛ پەیوەندیی نێوان گوتار و پڕاکتیکی کورد لەم بیاڤەدا؛ باسی پڕاکتیکی بزووتنەوەی کورد، گرێدراو لەگەڵ گوتار و هزری نەتەوەیی دەکەین؛ چۆنیەتیی خۆپێناسەکردن و ڕوانین بۆ خۆمان و ئەویتر و کاریگەرییەکانی لەسەر بزووتنەوەی کورد لە ڕەهەندە پڕاکتیکییەکەیدا لێک دەدەینەوە و ڕیشەی فکری و گوتاریی کەمایەسییەکانی بزووتنەوەی کورد شرۆڤە دەکەین.

درێژەی بابەت

مصاحبە شاهو حسینی با کوردستان میدیا

 

مصاحبه: حسن شیخانی

مسئله ملت برای ملت‌هایی که دولت-ملت خود را دارند و هویت ملی‌شان تثبیت شده و هیچ خطری آن‌ها را تهدید نمی‌کند، از دستور کار خارج شده است. این ملت‌ها به‌شیوه‌ای نهادینه و سازمان‌یافته، در راستای منافع ملی خود کار می‌کنند و با وجود آنکه پیوسته در حال نو کردن ملت و انطباق آن با زمانه هستند، اما در حالت عادی در رسانه‌ها، رتوریک ملت و ملی‌گرایی به چشم نمی‌خورد. وقتی می‌گوییم از دستور کار خارج شده، به معنایی که برای ملت‌های فرودست و اشغال‌شده همچنان مطرح است، وگرنه تا زمانی که این نظم وستفالیایی وجود دارد و تا وقتی ملت‌ها در چارچوب دولت-ملت خود را سازماندهی و نمایندگی می‌کنند، مفهوم ملت و ملی‌گرایی همچنان زنده و به‌روز است. مسئله ملت برای کورد به‌عنوان یک ملت فرودست که خاکش اشغال شده، در دستور کار قرار دارد و تا زمانی که فرایند ملت‌سازی کورد کامل شود و در دولت-ملت تثبیت گردد، مهم‌ترین مسئله کورد خواهد بود. در این مصاحبه که با شاهو حسینی، نویسنده و پژوهشگر فلسفه، ترتیب داده‌ایم، به مسئله ملت و جنبش ملی کورد می‌پردازیم؛ به رابطه میان گفتمان و عمل کورد در این عرصه؛ از پراکسیس جنبش کورد در پیوند با گفتمان و اندیشه ملی سخن می‌گوییم؛ چگونگی خودتعریفی و نگاه به خود و دیگری و تأثیرات آن بر جنبش کورد در بعد عملی را تحلیل می‌کنیم و ریشه‌های فکری و گفتمانی کاستی‌های جنبش کورد را تشریح می‌کنیم.

 

 

تعریف شما از ناسیونالیسم چیست؟

شاید تفاسیر و تعاریف متفاوتی از ناسیونالیسم ارائه شده باشد، اما به باور من بدون پرداختن به روند تاریخی و پدیده‌هایی که به‌عنوان اساس ظهور ناسیونالیسم تعریف می‌شوند، فهم ناسیونالیسم ناممکن است. ناسیونالیسم پدیده‌ای مدرن است، یعنی از دل مدرنیته ظهور کرده و سرآغاز مدرنیته نیز انسان سوژه و فاعل شناسا است. بنابراین می‌توان گفت که بنیاد و اساس ملت از درون سوژه‌ای مستقل، خودبنیاد و کنشگر پدیدار می‌شود. این سوژه‌ها از طریق رابطه‌ای بیناذهنی، اتحادی با یکدیگر می‌سازند و با یک تصمیم جمعی، موجودیتی به‌نام ملت را بنیان می‌نهند. بر این اساس، کوتاه‌ترین تعریف من برای ملی‌گرایی این است: ملی‌گرایی رویداد ظهور یک سوژه‌مندی جمعی از دل سوژه فردی است، یعنی سوژه‌های فردی از طریق رابطه‌ای آگاهانه و مستقل، یک کل و جمع به‌نام ملت را به‌مثابه یک فرا-سوژه بنیان می‌نهند.

 

برخورد کوردها با مسئله ملی‌گرایی و ناسیونالیسم را چگونه می‌بینید؟ آیا کوردها به‌شیوه‌ای درست این مفهوم را درک کرده و با آن برخورد کرده‌اند؟

متأسفانه ناسیونالیسم در کوردستان، پیش از آنکه به‌مثابه رویداد سوژه‌مندی فهم شود، به‌عنوان پدیده‌ای در ارتباط با قدرت و به‌مثابه راه و بستری برای رسیدن به قدرت نگریسته شده است؛ جریانی برای رسیدن به قدرت، مشارکت در قدرت و تضمین مشروعیت مدیریتی قدرت. بر این اساس می‌توان گفت که ملی‌گرایی در کوردستان پیش از آنکه فرایندی جهت سیرورت سوژه باشد، پروژه‌ای برای اقتدار و سلطه است. این پدیده متأسفانه ناسیونالیسم را از بستر فلسفی و معرفتی خود جدا کرده و آن را به سطح سیاست روزمره، رقابت حزبی و قدرت‌طلبی تقلیل داده است. بی‌تردید، ناسیونالیسم در چنین وضعیتی دیگر نه افقی برای رهایی، بلکه استراتژی‌ای برای فعالیت در بستر رقابت‌های اقتدارگرایانه و قدرت‌طلبانه است؛ یعنی به‌جای تلاش برای تولید انسان کورد به‌مثابه کنشگری شناسا، خودبنیاد و تاریخ‌ساز، شروع بە بازتولید انسان بە مثابە موجودی مطیع و فرمان‌بردار قدرت می‌کند.

 

آیا ملت کورد نیز مانند ملت‌های دیگر، مستقلا خود را تعریف می‌کند یا هنوز سایه نگاه ملت فرادست در خودتعریفی‌اش پیداست؟

متأسفانه بخش قابل‌توجهی از جامعه کورد در روژهلات هنوز خود را در چارچوب نگاه ایرانی تعریف می‌کنند و می‌بینند، نه به‌مثابه سوژه‌ای مستقل. یعنی هویت و خودآگاهی‌شان کماکان از طریق زبان، تاریخ و مفاهیم مرکز-پیرامون بازتولید می‌شود. حتی در دیسکورس بخش قابل‌توجهی از روشنفکران نیز، بسیاری از مفاهیم بنیادین وام‌دار صورت‌بندی ذهنی و معنایی ایرانی هستند. برای مثال، فهم مدرنیته، ملت، آزادی، دموکراسی و کورد، هنوز ترجمانی از نگاه ایرانیان است، نه محصولی مستقل از دل تجربه زیسته و زندگی کوردها. هرچند در حاشیه این وضعیت، اقلیتی فکری و روشنفکر منتقد در حال ظهور و بروز اندیشه سوبژکتیویستی و مستقل هستند و تلاش می‌کنند از این وابستگی معرفتی فاصله بگیرند. آن‌ها می‌کوشند کورد بودن را از جایگاه کنشگری شناسا و مستقل بازتولید کنند، نه صرفا به‌مثابه ابژه فهم ایرانی. یعنی گذار از وضعیت تولیدشده و توصیف‌شده توسط دیگری به سوی افق فهم و درک از درون خویشتن.

 

این عامل چه تأثیری بر پراکسیس کورد و جنبش ملی کورد داشته است؟ آیا باعث ایجاد نوعی ابهام در عمل و کاستی در بسیج جامعه برای دستیابی به حقوق ملی نشده است؟

به باور من این آسیب مهم‌ترین مانع برای ظهور کورد به‌عنوان ملتی یکپارچه و دارای انسجام ملی و به‌مثابه موجودی صاحب ذهن و تصور واحد ملی بوده است. یعنی ناسیونالیسم تنها زمانی می‌تواند مولد ملت باشد که پیش از قدرت، قدرت‌طلبی و اندیشه حکمرانی، رویداد سوژه‌مندی را ممکن سازد و تداوم روند سوبژکتیویسم باشد؛ یعنی زمانی که انسان، خود را نه به‌مثابه ابژه تاریخ، بلکه به‌مثابه کنشگری مستقل می‌بیند و تعریف می‌کند. در غرب، این رویداد از دل فلسفه دکارت، روشنگری و ظهور سوژه مدرن پدید آمد، از آنجا که «من می‌اندیشم» به‌عنوان سرآغاز شناخت و فهم مستقل در جامعه جای می‌گیرد. متأسفانه ناسیونالیسم در کوردستان در غیاب این بنیاد فلسفی و در غیاب تجربه تاریخی سوژه خودبنیاد ظهور کرده و ناچار به‌جای آگاهی، حول محور قدرت می‌چرخد. تا زمانی که این دگرگونی فلسفی در سطح سوژه‌مندی رخ ندهد، هر شکلی از ناسیونالیسم در کوردستان، یا در خدمت بازتولید انقیاد و بردگی انسان کورد است یا خود تولیدکننده انقیاد و بردگی انسان کورد است.

 

به‌طور کلی، مشکلات جنبش ملی کورد تا چه حد مسئله‌ای فکری و گفتمانی است و تا چه حد یک کنش اجرایی صرف است؟ آیا دست‌کم بخشی از مشکلات ما به این بازنمی‌گردد که ما کوردها در اندیشه و گفتمان کاستی داریم و به همین دلیل در عمل نیز دچار مشکل هستیم؟

سؤال مهم و رادیکالی است. اگر منظورتان از مشکل، موانع درونی ناسیونالیسم کوردی باشد، بخش مهمی از آن دقیقا مسئله‌ای فکری و گفتمانی است و نه فقط سیاسی. اجازه دهید در این باره شفاف‌تر صحبت کنم: ناسیونالیسم کوردی متأسفانه نتوانسته است از سطح یک احساس عمومی و خواست رهایی فراتر رود، یعنی نتوانسته به یک نظام فکری منسجم تبدیل شود. این آسیب در سه سطح خود را نشان می‌دهد:

 

فقر نظری: هنوز چارچوب معرفت‌شناختی خودبنیادی ندارد. بخش اعظم مفاهیم آن، تجربه ملی ملت‌های دیگر اشغالگر کوردستان است، یا کپی و تقلیدی ظاهری از ایدئولوژی‌های کلان مانند کمونیسم، لنینیسم، مائوئیسم و اسلام‌گرایی است، بدون آنکه در بستر تاریخی، هستی‌شناختی و تجربه زیسته فرد و جامعه کورد بازنگری شده باشند. نتیجه این امر، یک ناسیونالیسم تقلیدی است که نمی‌داند از کدام «فهم از خود» سخن بگوید.

 

ذهنیت منفعل: در درون فرد کورد، کورد بودن هنوز در دل یک «دیگربودگی» تفسیر و فهمیده می‌شود که غیرکوردها آن را تولید کرده‌اند. همواره توجیه مبارزه و مقاومت کورد، ظلم و ستم اشغالگران علیه کورد بوده است، اما هیچ‌گاه توجیه مقاومت و مبارزه‌مان این نبوده که چون سوژه‌ای اندیشمند، خودبنیاد و خودساز هستیم. این به آن معناست که مرکز فهم و آگاهی کورد هنوز بیرون از خود کوردی است.

 

بحران سوژه جمعی: ذهنیت کوردی هنوز میان دو ساحت در نوسان است: سوژه قربانی (که گذشته او را بلعیده) و سوژه قهرمان (که هدف آینده را مطلق می‌کند). متأسفانه هیچ‌کدام از این دو پدیده توانایی آن را ندارند که «اکنون» را به‌مثابه بستر تولید معنا و قدرت گفتمانی بیارایند. به همین دلیل نیز بخش اعظم موانع ناسیونالیسم کوردی نه در سطح تاکتیک و سیاست، بلکه در سطح ذهن و اندیشه است.

 

شیوه برخورد ما با خودمان و چگونگی خودتعریفی‌مان، چه تأثیری بر برخورد ملت فرادست در قبال ما داشته است؟ اگر ما در بعد فکری و گفتمانی قوی‌تر و بااعتمادبه‌نفس‌تر ظاهر می‌شدیم، چه تأثیری بر موضع آن‌ها در برابر ما می‌داشت؟

می‌دانید، نوع رابطه انسان با خود پیش از آنکه تجربه‌ای فردی باشد، تجربه‌ای هستی‌شناختی و موضعی در دایره قدرت است؛ یعنی اراده، خواست و توانایی خودسازی، خودبنیادی و توسعه خود. اگر جامعه یا ملتی خود را با تردید، اضطراب و تزلزل تصور کند، آن را بروز دهد و بر مبنای این ضعف‌ها رفتار کند، جهان دقیقا به همین شکل آن‌ها را خواهد دید و خواهد پذیرفت. در واقع، اعتمادبه‌نفس صرفاً یک پدیده روان‌شناختی نیست، بلکه سیگنالی است که از اوج قدرت صادر می‌شود. آن‌هایی که خود را ضعیف می‌بینند، برای تعریف شدن و دیده شدن، به‌دنبال اجازه و نگاه بیرونی می‌روند. اما برعکس، کسی که مستقلا هویت خود را می‌سازد و خود را بنیان می‌نهد، خود را هم‌تراز و حتی فراتر از دیگری می‌بیند.

بی‌گمان هویت فردی و جمعی زمانی دچار بحران و مشکل می‌شود که سوژه پیش از آنکه خود را تعریف کند، در آینه نگاه دیگری تولید و پدیدار شود. در چنین وضعیتی، رابطه انسان با خود، رابطه‌ای ثانویه، واکنشی و بر اساس سنجش با یک موجود بدیل شکل می‌گیرد. موجودی که در انتظار تأیید از بیرون خود است، متزلزل و بی‌اعتماد به وجود خویش است، یعنی در بودن خود تردید دارد و توانایی ابراز وجود و خودنمایی ندارد. به‌طور خلاصه می‌توان گفت ساختاری است که در جایگاه پیرو ایفای نقش می‌کند.

وقتی فرد و جامعه‌ای توانستند خود را با زبانی روشن، قاطع و آزاد بیان کنند، رابطه قدرت دگرگون می‌شود. قدرت همواره در برابر موجودی که هنوز خود را به‌عنوان یک مشکل و بحران می‌بیند، نقش قیم را بازی می‌کند. اما برعکس، در برابر سوژه‌ای که روایت‌ها و مشروعیتش درباره خود منسجم و استوار است، از چارچوب قیمومیت خارج شده و وارد عرصهٔ گفتگو، مذاکره و پذیرش می‌شود. بنابراین، فرد و ملتی که به خود اعتماد ندارد، در ساختار قدرت به‌عنوان بحران و مشکل فهمیده می‌شود، اما فرد و ملتی که روایت و مشروعیت مستقل از خود دارد، به طرف مذاکره و گفتگو تبدیل می‌شود. پس احترام، عدالت و به‌رسمیت شناخته شدن هیچ‌گاه از بیرون آغاز نمی‌شود، بلکه زمانی پدیدار می‌شود که فرد و ملت به‌مثابه سوژه، به‌جای آنکه تلاش کنند دیده شوند، تصمیم می‌گیرند خود را ابراز کنند.

 

 فکر نمی‌کنید در سال‌های اخیر کوردها و جامعه کوردی منسجم‌تر و قوی‌تر به میدان آمده‌اند و خود، خود را تعریف می‌کنند و از عینک دیگری فرادست به خود نمی‌نگرند و با اعتمادبه‌نفس بیشتری از گذشته حرکت می‌کنند و تعاریف تحمیلی را رد می‌کنند؟ در اینجا می‌خواهم به وضعیت کنونی جنبش کورد در روژهلات در سال‌های اخیر بپردازید.

آنچه در سال‌های اخیر در روژهلات پدیدار شده است، می‌توان گفت بیش از آنکه یک خیزش سیاسی باشد، گسستی معرفت‌شناختی است؛ یعنی گذار از بودن به‌مثابه ابژه‌ای تعریف‌شده به سوی بودنی به‌مثابه سوژه‌ای آگاه. می‌توان گفت که اکنون در روژهلات شکافی عمیق در نظم دانایی پدیدار شده است. کورد در روژهلات دیگر خود را با این بروز نمی‌دهد که: من هستم، چون مرا دیده‌اند؛ برعکس، می‌گوید: من هستم چون خودم خواسته‌ام چگونه باشم و که باشم.

 

این بودن، پیش از آنکه بودنی سیاسی باشد، بودنی هستی‌شناختی است؛ بودنی که بر مبنای حق خودتعریفی مستقل استوار است. کورد دیگر تاریخ را تجربه نمی‌کند، بلکه تلاش می‌کند تاریخ را بسازد. این وضعیت هنوز به پختگی نرسیده است، اما در سطحی است که می‌توان آن را «فاصله دیالکتیکی میان قدرت و آگاهی» نامید. کورد امروز از وضعیت شکست به سوی وضعیت تحقق عبور کرده، اما هنوز به وضعیت تحقق نرسیده است، بلکه در شکلی معلق و اگزیستانسیال قرار دارد: این وضعیت، وضعیتی است که در آن سوژه کورد می‌داند و فهمیده است که باید «بشود»، اما هنوز مشغول تولید زبانی است که بتواند در آن، بودن خود را به یک ساختار تبدیل کند. به‌طور خلاصه می‌توانم بگویم آنچه امروز در کوردستان دیده می‌شود، نه یک جنبش، بلکه نزدیک شدن به لحظه ظهور «جمع» به‌مثابه عقل تاریخی خویش است.

منبع: شاهو حسینی: آنچه در سال‌های اخیر در روژهلات (کوردستان ایران) پدیدار شده است، می‌توان گفت بیش از آنکه یک خیزش سیاسی باشد، گسستی معرفت‌شناختی است؛ یعنی گذار از بودن به‌مثابه ابژه‌ای تعریف‌شده به سوی بودنی به‌مثابه سوژه‌ای آگاه.

دوژمن لەگوێن گەڕانتی بەقا؛ لۆژیکی ئایدۆلۆژیکی دوژمنایەتی و دانووستان لە کۆماری ئیسلامیدا

 

شاهۆ حوسێنی

کارل شمیت لە پەڕتووکی(The Concept of the Political)، لەسەر ئەو باوەڕەیە کە سیاسەت نە لەسەر بنەمای ئەخلاق، ئابووری یان کلتوور بنیاد نراوە، بەڵکە گەوهەری سیاسەت، جیاوازی دانان و سنووربەندی نێوان دۆست و دوژمنە. بەباوەڕی ئەو هەر کۆمەڵگایەک کاتێ سیاسی دەبێت، کە دوژمنی راستەقینەی خۆی بناسێت، ئەو دوژمنەی کە بوونی هەڕەشەیە بۆ یەکگرتووی گشتی. شمیت لە درێژەدا لەسەر ئەو باوەڕەیە کە بەبێ دوژمن، سیاسەت لە مانا بۆش دەبێت. ئەم باوەڕەی شمیت، بێ‌گومان بەشێکی بنەڕەتی و توخمێکی ڕادیکاڵی شووناسی ئایدۆلۆژیکی هەموو دەسەڵاتە فۆندامێنتاڵ و ئایدۆلۆژیکەکان و یەک لەوان کۆماری ئیسلامیە. دوژمنایەتی ئەمریکا و ئیسرائیل بەشێکی گرینگ لە شووناسی ئایدۆلۆژیکی کۆماری ئیسلامیە و نەقشە رێگای سنووربەندی نێوان دۆستان و دوژمنانێتی. واتە دژبەرانی ئەمریکا و ئیسرائیل، دۆست و دۆستانی ئەمریکا و ئیسرائیل وەک دوژمن پیناسە دەکرێن. بێ‌گومان ئەمە نە هەڵوێستێکی سیاسی ڕووتین کە توخمی بنەڕەتی و بنیادنەری شەرعییەتی کۆماری ئیسلامیە لەناو لایەنگرانیدا لەناوخۆ و لەدەرەوە. ڕێژەی ڕادیکاڵ بوونی ئەم توخمە تا ئەو جێیە کە لەغیابی دوژمن، نیزامی ئایدۆلۆژیکی کۆماری ئیسلامی بۆش و بەتاڵ دەبێتەوە و ئەمە گەڕانتی بەقای حوکمڕانی کۆماری ئیسلامیە.

بەڵام کۆماری ئیسلامی ئەوەش دەزانێت کە ئەگەر بەردەوام ئەم دوژمنایەتیە ڕادیکاڵ‌تر و قوڵتر بێتەوە دەتوانێ ببێتە سەرچاوەی هەڕەشە و هێرش و بەهەمان شێوە دوامی حوکمڕانی و مانەوەی بخاتە مەترسێوە، هەر بۆیەش دانوستان و موزاکرە لەگەڵ دوژمن ڕەت ناکەتەوە. لەڕاستیدا دانوستان و موزاکەرە بەشیک لە پێکهاتە و سازوکاری دوژمن لە ئایدۆلۆژی کۆماری ئیسلامی دایە، هەر بۆیەش هیچ‌کات لە گەوهەری خۆیدا دەرگای دانوستانی دانەخستوە(ئەگەر بەڕواڵەتیش ڕەتی کردبێتەوە)، بەم شێوەیە دەشێ بگوترێ کە دانوستان و موزاکەرە لە ئایدۆلۆژی کۆماری ئیسلامیدا، نە کەرەسەیەک بە مەبەستی چارەسەرکردنی کێشە و دژایەتێکان، کە کەرەسەیەکە بۆ مودیرییەتی کێشە و دژایەتێکان. لەلۆژیکی ئایدۆلۆژیکی کۆماری ئیسلامیدا، ئەمریکا نە دوژمنێک بۆ لەناو بردن، کە دوژمنێکی زەرووری بۆ دەوام و مانەوەیە. ئەم دوژمنایەتیە لەڕاستیدا هەمان شتە کە کارل شمیت وەک شەرتی سیاسی بوون پێناسەی دەکات. لەڕاستیدا پاراستنی دوژمن و دوژمنایەتی لەلایەک و دانوستان و موزاکەرە لە کۆماری ئیسلامیدا، ژانووسی سازوکاری بەقای کۆماری ئیسلامین. واتە ئەگەر بەقا وەک ژانووسێک گریمانە بکرێت، ئەوا ڕوویەکی ناوخۆییە کە لەڕێی توخمی دوژمن بەرهەم‌هێنی یەکگرتوویی، ملکەچی و گوێ‌ڕایەڵی کۆمەڵگایە و ڕوویەکی‌تری دەرەکیە، کە بەردەگرێت بۆ یەکگرتویی کۆمەڵگای جیهانی بۆ دژکردەوە نیشان دان دژ بە کۆماری ئیسلامی. بەم شێوەیە ژانووسی دوژمنایەتی و دانوستان، بەرهەم‌هێنی ژانوسی بەقایە بۆ کۆماری ئیسلامی.