کوردایەتی‌ ژیاری(تەمەدونی)

 

 (ڕەچەڵەکناسی نەتەوەخوازی کوردی)

شاهۆ حوسێنی

چەمکی بوونی نەتەوەیی و شووناسی نەتەوەیی لە رۆژهەڵاتی ناوین سوژەیەکی ئاڵۆزە کە لەژێر کارتێکەری مێژوویەکی دوور و درێژی داگیرکاری، ئیمپڕاتۆڕی و سەپاندنی زۆرە ملی دیاردە کلتووری و ئیتنیکێکان‌ دایە، دەشێ بگوترێ کە ڕۆژهەڵاتی ناوین بەردەوام هێرشکاری، فارس،عەڕەب و تورکی بەخۆیەوە دیوە، یەکیان لەباشووری ئێرانی ئەمڕۆ(وڵاتی ئەنشان)ەوە دەرکەوتوە و بەهێرش‌کاری و هێزی سەربازی پەرەی بە دەسەڵاتی خۆی داوە و هێژمۆنی خۆی سەپاندوە. ئەوی‌تر لە عەڕەبستانەوە بەهۆکاری ئایینی و بە مەبەستی پەرەی ئیسلام بڵاو بۆتەوە هێژمۆنی خۆی سەپاندوە و تورکیش لە مەغۆلستانەوە هێرشی هێناوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوین و دەسەڵات و پاوانخوازێتی خۆی سەپاندوە، واتە بە کورتی دەشێ بگوترێ کە هەر سێ نەتەوەی ئەمڕۆ باڵا دەست لە ڕۆژهەڵاتی ناوین لێکەوتەی پێوەندێکانی دەسەڵات و مێژوویەکی دوور و درێژی داگیرکارین. ئەم دەرکەوتانە بە بەردەوامی سنوورەکانی شووناسی نەتەوەیی لە رۆژهەڵاتی ناوینیان گۆڕیوە و ئەم ئاڵوگۆڕیانەش هیچ‌کات لەگەڵ ڕاستەقینەکانی کلتووری، شووناسی ئیتنیکی و میژوویی نەتەوەکانی ژێر دەسەڵاتی ئەم سێ دەسەڵاتە هێژمۆنە کۆک نەبوە و بە زۆر بەسەریاندا سەپاوە. هەر بۆیەش نەتەوەخوازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین بەردەوام ئاوێتەی کێشە و قەیران بوە، چوون بەرهەمی داگیرکاری و کلۆنیالیسم بوە.

 

نەتەوەخوازی کوردی

لەبەرامبەر ئەم دیاردە هێژمۆنخوازانەی فارس، عەڕەب و تورکدا کە خاوەن توخمەکانی داگیرکاری و کلۆنیالیسمە، نەتەوەخوازی کوردی دەرکەوتوە کە خاوەن توخمەکانی مەدەنی، ژیاری و مۆدێڕنە، نەتەوەخوازی کوردی بە مەبەستی دەرخستنی سوژەیەکی کوردی لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵاتی حاکم و داسەپاو و بەمەبەستی بەرپەرچدانەوەی شووناسی کلۆنیالیستانەی دەسەڵاتی حاکم بە سەر کۆمەڵگادا، لە هەناوی ناوەندەکانی ڕۆشەنبیری وەک کۆڕ و کۆمەڵە کوردێکان، ڕۆژنامەکان، زانکۆکان و ناوەندەکانی کلتووریدا دەرکەوتوە و لەڕێ زەق کردنەوەی شارستانیەتی کوردایەتی و کورد بوون، بانتر و بەربڵاوتر لە خواستی حکوومەتێکی کوردی و دەسەڵاتێکی کوردی دەرکەوتوە. لەڕاستیدا نەتەوەخوازی کوردی، نەتەوەخوازی ژیاریە، ئەم چەمکە لەخۆگری جیهانێکی زەینی بەربڵاو و بان‌تر له دەسەڵاتخوازیە کە لەسەر بنەمای بەها، دیاردە کلتووری شارستانێکانی هاوبەشی سوژەی کوردی دامەزراوە. لەڕاستیدا ئامانج و مەبەستی ئەم فۆڕم لە نەتەوەخوازیە بنیادنانی شووناسێکی نەتەوەیی لەسەر ئەساس و بنەمای بەها مێژوویەکان، کلتوورێکان و مەعریفێکانە. واتە سنوورەکانی ئەم فۆڕم لە نەتەوەخوازیە سەرەتا لە زەین و ئەندێشەدا دەردەکەوێت و سوژەیەک بنیاد دەنێت کە لە جیهانێکی زەینی جیاواز لە جیهانی زەینی داسەپاوی فارس، عەڕەب و تورکدا سەیری خۆی وەک فۆڕمێک بوون دەکات و پێناسەیەک لەمەر خۆی و ئەوی‌تری غەیرە کورد بەرهەم دەهێنێت. گرینگ‌ترین دیاردەی نەتەوەیخوازی کوردی دژە کلۆنیالیست بوونە، ئەمەش نەتەنیا بەو مانایە کە دژە کلۆنیالیسمە لە دەرەوەڕا، واتە ڕەوتی کلۆنیالیسمی فارسی، عەڕەبی و تورکی قەبووڵ ناکات، کە دژە کلۆنیالیسمە لە ژوورەوەش‌ڕایە، واتە حەولی کلۆنی‌کردنی هیچ نەتەوە و بوونێکی‌تر نادات، سوژەی‌تر لە دەرەوەی سوژەی کوردی بە مەشڕووع دەزانێت و بە فەرمی دەناسێت.

دەشی بگوترێ کە دوو تایبەت‌مەندی نەتەوەخوازی شارستانی کوردی بریتین لە:

دژایەتی کلۆنیالیسمی دەرەوە:

بەربەرەکانی کورد بە درێژایی مێژوو لەگەڵ داگیرکەرانی کورد و کوردستان هۆکارێکی گرینگە کە بزاڤەکانی نەتەوەخوازی کوردی لە سەدەی ١٩ ، ٢٠ و٢١ دا بکاتە دژە کلۆنیالیست،  کورد و کوردستان لە سەردەمی نوێهدا بەبەردەوامی لە قەیرانی  شووناس و بەتایبەتی شووناسی نەتەوەییدا بوە و بەردەوام لە خەبات و بەربەرەکانی لەگەڵ داگیرکەرانی کوردستاندا بوە کە حەولیان داوە شووناسێکی ناکوردانە بەسەر کوردا بسەپێنن، بە تایبەتی کورد بە بەردەوامی لە شەڕ بە دژ فارس و عەڕەب و تورکدا بوە بەهۆی تایبەت‌مەندی کلۆنیالیستی ئەم سێ نەتەوە باڵادەستە لە رۆژهەڵاتی ناوین.

دژە کلۆنیالیسم بوون لە دەرووندا:

نەتەوەخوازی کوردی هیچ‌کات دەستی بۆ بەرهەم‌هێنانی شووناس بۆ نەتەوەکانی‌تر نەبردوە بە مەبەستی کلۆنی‌کردنیان و سەپاندنی شووناسێکی دەسکرد بەسەریاندا لە خزمەت هێژمۆنی و دەسەڵاتی خۆی بەسەریاندا. واتە کورد هیچ‌کات مەیلی بە سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی بەسەر نەتەوەکانی‌تردا نەبوە و سوڵتەخواز نەبوە، لەهەر شوێنێکی کورد دەسەڵاتێکی هەرچەند دۆفاکتۆشی هەبووبێت، نەتەوەکانی‌تری ناو بازنەی دەسەڵاتی کوردی لەو پەڕی ئازادیدا ژیاون. هەر بۆیەش نەتەوەخوازی کوردی مەدەنی، شارستانی و مۆدیڕنە، چوون مەبەستی سەپاندنی خۆی بەسەر ئەوانی‌تردا نیە، بوونی خۆی لە نەبوونی‌ئەوانی‌تردا نابینێت و لە فەلسەفە و گەوهەردا دژە کلۆنیالیسمە.