قووڵایی ستراتیژی لە دەرەوەی سنوورەکان؛ پێگەی حیزبوڵڵا لە مێعماری ئاسایشی نەتەوەیی کۆماری ئیسلامیدا

 

شاهۆ حوسێنی

لە گوتاری فەرمیی کۆماری ئیسلامیدا، چەمکی ئاسایشی نەتەوەیی لە تێگەیشتنێکی کلاسیکیی سنووردارەوە بۆ تێگەیشتنێکی تۆڕیی(شبکەای) و بان‌سنووری گۆڕاوە؛ بەڵام ئەم گۆڕانە تەنیا گواستنەوەیەکی تێئۆریکی نییە، بەڵکو دەرخەری هەڵبژاردەیەکی ستراتیژییە کە تێیدا سنووری نێوان دەوڵەت و کاراکتەرە نادەوڵەتییەکان لە سیاسەتی هەرێماییدا بە ئەنقەست ڕەوان و جێ‌گوڕکێی پێ‌کراوە. لەم چوارچێوەیەدا، حیزبوڵڵای لوبنان لە ئاستی کاراکتەرێکی سیاسی ـ سەربازی ناوخۆی لوبنانەوە تێپەڕیوە و لە لۆژیکی بڕیاردانی ستراتیژیی ئێراندا بووەتە یەکێک لە پێکهاتە کارپێکراوەکانی(عەمەلیاتی)بەڕگێڕەوەیی ناوچەیی، کە تارانی وەک چەقی کێش بۆ دیاری کراوە.

بەڵام خاڵی سەرەکی لەم گواستنەوە چەمکییەدایە. کاتێک کاراکتەرێکی نادەوڵەتی لە دەرەوەی سنوورەکان دەخرێتە ناو موحاسباتی ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەتێک، ئەنجامەکە تەنها زیادبوونی توانا و کێشی‌بەرگێڕەویی نییە؛ بەڵکو هاوکات بەرهەمهێنانی ناڕوونی یاسایی، ئاڵۆزیی ژێئۆپۆلیتیکی و گواستنەوەی مەترسییەکان بۆ ژینگەی دەوروبەرە. بە واتایەکی تر، ئەوەی لە گوتاری فەرمیدا وەک "قووڵایی ستراتیژی" پێناسەدەکرێت، لە ئاستی شیکاری ڕەخنەگرانەدا دەشێ وەک مەدوادارکردنی مەیدانی ئاسایشی نەتەوەیی بۆ دەرەوەی سنوورەکان و دابەشکردنەوەی تێچووی ململانێیەکان لە ئاستی ناوچەییدا بخوێندرێتەوە.

لەم ڕوانگەیەوە، شوێنی حیزبوڵڵا لە مێعماری ئاسایشی کۆماری ئیسلامیدا نە داتایەکی جێگیرە و نە ڕاستییەکی بێمشتومڕ؛ بەڵکو خاڵێکی ناوەندیی مشتومڕی ستراتیژییە. ئەو خاڵەی کە تێیدا لۆژیکی بەرگێڕەویی، لۆژیکی سەروەری نیشتمانی و لۆژیکی بەرهەمهێنانی تێچووی ژێئۆپۆلیتیکی لێک‌دەئاڵێن، و هەر شیکارییەکی قووڵ ناچارە ئەم ئاڵۆزییە لە ناوەندی شرۆڤەی خۆیدا دابنێت.

ئەم ئاڵۆزییە کاتێ زیاتر دەردەکەوێت کە ڕۆڵی حیزبوڵڵا لە هاوکێشە هەرێماییەتێکاندا نە وەک کاراکتەرێکی سەربەخۆ، بەڵکو وەک بەشێک لە مێعماری بەرگێڕەرویی ئێران بەرامبەر بە ئیسرائیل و هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی تێبگەین. لەم خوێندنەوەیەدا، حیزبوڵڵا "ناوەندێکی گواستنەوەی هێز"ە؛ ئامرازێکە کە دەتوانێت مەیدانی ململانێ لە سنوورە فەرمییەکانی ئێران دوور بخاتەوە و هاوکات دەرفەتی گوشار دروست بکات لە جوگرافیایەکی تردا. ئەم لۆژیکە، لە ڕووی تێئۆرییەوە، لە چوارچێوەی بەرگێڕەویی ناراستەوخۆدا دەکرێ شڕۆڤەبکرێت، بەڵام لە ئاستی جێبەجێکردندا هەمیشە لەگەڵ ناڕوونی لە کۆنترۆڵکردن و تێچووی چاوەڕوان‌نەکراودا هاوڕێیە.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕوانگەی داڕێژەرانی ئەم دۆکتریندا، لابردن یان پشتگوێخستنی ئەم تۆڕە بە مانای لەدەستدانی یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی بەرگێڕەویی ناهاوسەنگ دەبێت. بۆیە سیاسەتوان لە دۆخێکی دوولایەنەدایە: لە یەک لایەوە پێویستی بە پاراستنی قووڵایی ستراتیژی و ئامرازە بان‌سنوورییەکان هەیە، و لە لایەکی دیکەوە دەبێت ڕووبەڕووی تێچووە سیاسی، ئابووری و ئاسایشییە زیادبووەکان ببێتەوە.

لە کۆتاییدا، ئەوەی ئەم مێعماریە ئاڵۆزتر دەکات، سروشتی بان‌هێڵیی خۆیەتی. جیاواز لە مۆدێلە کلاسیکییەکانی ئاسایش کە تێیدا زیادبوونی هێز زۆرجار بە زیادبوونی جێگیری دەگات، لەم چوارچێوەیەدا زیادبوونی ئامرازەکانی بەرگێڕەوەیی دەتوانێت هاوکات ببێتە هۆی زیادبوونی هەستیاری، وەڵامە دژەکان و تەنانەت توندتر بوونی ناسەقامگیری لە ژینگەی دەوروبەر. بۆیە حیزبوڵڵا لەم چوارچێوەیەدا نە موتەغەییرێکی جێگیر، بەڵکو موتەغەییرێکی دینامیکی و هەندێک جار پێشبینینەکراوە، لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران و بۆ هێزە هەرێمی و جیهانێکان.

لە ئەنجامدا، مێعماریی ئاسایشی نەتەوەییەکی کە لەسەر بنەمای قووڵایی ستراتیژی لە دەرەوەی سنوورەکان دامەزراوە، زیاتر لەوەی بینایەکی جێگیر بێت، مەیدانێکی بەردەوامی هاوسەنگییە گۆڕاوەکانە؛واتە بەستێنی گۆڕانکاری بەردەوام و ناسەقامگرتوویی.

دیمانەی کورد کاناڵ

 

لەم دیمانەیەدا وڵامی ئەم پرسیارانەم داوەتەوە:

بۆچی کۆماری ئیسلامی ڕاست لە لوتکەی قەیرانی ئابووری و گوشارە ناوخۆییەکاندا بەرەو دانوستان لەگەڵ ئەمەریکا چووە؟

ئایا ئەمریکا بەدوای گۆڕینی ڕەفتاری ڕێژیمی ئێراندا دەگەڕێت یان تەنیا هەوڵی ڕێگریکردن لە شەڕێکی بەرفراوانە؟

لە کاتێک هەم تاران و هەم واشنگتۆن باس لە دیپلۆماسی دەکەن بەڵام لە هەمان کاتیشدا گرژی و هەڕەشەکان بەردەوامن، ئەمە نیشانەی چییە؟

چەندین جار شاهدی جیاوازی هەڵوێستی بەرپرسانی سپای پاسداران و بەشێک لە بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی سەبارەت بە دانوستان لەگەڵ ئەمریکا بووین، ئایا ئەم جیاوازییانە نیشانەی کەلێن و بۆشایی لە نێو حاکمیەت دایە؟

ئایا ئەم دانوستانانە دەتوانن پێگەی کۆماری ئیسلامی لە ناوچەکەدا بەهێزتر بکات یان بە پێچەوانەوە، کاریگەریی ناوچەیی تاران سنووردار دەکات؟

گتو و بێژێک لەتەک ڕۆژهەڵات تی‌ڤی

 

ئێران و ئەمریکا لە ئاستی گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی کاتی یان چوارچێوەیەکی تێگەیشتن نزیک بوونەتەوە، بەڵام ئەمە هێشتا واتای ئاشتی یان ئاساییبوونی پەیوەندییەکان نییە، بەڵکو زیاتر هاوشێوەی بەڕێوەبردنی قەیران و کەمکردنەوەی مەترسییە. ئەمریکا هەوڵدەدات ڕێگە لە شەڕێکی فراوان بگرێت، هەروەها هورموز و بازاڕی نەوت ئارام بپارێزێت و پرۆژەی ناوەکیی ئێران سنووردار بکات، بەبێ ئەوەی بچێتە ناو شەڕێکی ڕاستەوخۆ. لەلایەکی ترەوە، ئێرانیش بەهۆی فشارە ئابووری و سیاسییەکانەوە پێویستی بە هەناسەدانێکی نوێ هەیە، بۆیە ئارەزووی سووککردنی سزا و ئازادکردنی پارە بلووکەکراوەکان دەکات. بەڵام گرنگترین خاڵی ناکۆکی بریتییە لە ئەو زیاتر لە ٤٠٠ کیلۆگرام ئۆرانیۆمەی بە ڕادەی ٦٠٪ دەوڵەمەندکراو، چونکە ئەم ماددەیە نەک تەنها ئامرازێکی دانوستاندنە، بەڵکو بۆ کۆماری ئیسلامی وەک “بیمەی ستراتیژی” دەبینرێت؛ واتە هێشتا بۆمب نییە، بەڵام توانای گەیشتنی خێرا بە چەکی ناوەکی هەیە. هەر بۆیە واشینگتۆن داوای دەرکردن یان کەمکردنەوەی ئەم ئۆرانیۆمە دەکات، چونکە تا ئەو ماددەیە لە ناو ئێراندا بێت، توانای “گریزی خێرا” هەر ماوەیەک دەمێنێت. بۆیە زۆر ئەگەری هەیە ڕێککەوتن لەسەر سزا و ئارامکردنەوەی قەیران هەبێت، بەڵام ملمڵانێی سەرەکی هێشتا لەسەر چارەنووسی ئەم ئۆرانیۆمە دەمێنێتەوە.

بازاندیشی در جایگاه ایران؛ چرا تهران قدرت منطقه‌ای نیست؟

 

شاهو حسینی

بدون تردید قدرت منطقه‌ای زمانی شکل می‌گیرد که یک دولت بتواند مجموعه ظرفیت‌های مادی و غیرمادی خود را به نفوذی مؤثر، پایدار و قابل بازتولید در محیط پیرامونی تبدیل کند. در این چارچوب، صرف برخورداری از منابع سخت‌افزاری نظیر توان نظامی، موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، جمعیت قابل‌توجه و ظرفیت‌های فناورانه، به‌تنهایی ضامن تحقق قدرت منطقه‌ای نیست. قدرت واقعی در نقطه تلاقی این دو ساحت و در توان دولت برای ترجمه این ظرفیت‌ها به قابلیت اثرگذاری بر محیط راهبردی خود پدیدار می‌شود. از این منظر، معیار اصلی قدرت منطقه‌ای نه انباشت صرف امکانات، بلکه توان تبدیل این امکانات به نفوذی است که سایر بازیگران را ناگزیر به لحاظ‌کردن آن در محاسبات راهبردی‌شان کند. مسئله ایران نیز دقیقا در همین نقطه قابل‌بررسی است؛ کشوری که اگرچه از برخی مؤلفه‌های سخت قدرت و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی قابل‌توجه برخوردار است، اما شکاف میان منابع موجود و توان تبدیل آن‌ها به نفوذی پایدار، بازادارندە و پیشگیر در ظهور تهدید، همراه با عدم مشروعیت و مقبولیت‌داخلی، محدودیت‌های اقتصادی، فرسایش سرمایه اجتماعی، ناپایداری نهادی و هزینه‌های فزاینده سیاست خارجی، مانع از آن شده است که تهران به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای تثبیت‌شده و باثبات در نظام منطقه‌ای شناخته شود.

ڕەچەڵەکناسی‌ڕێگری لە خۆفامی: شرۆڤەی قەیرانی بنەما مەعریفییەکان لە ئەندێشەی سیاسیی پەکەکەدا

 

 

شاهۆ حوسێنی

لە مێژووی ئەندێشەی سیاسیدا، پرسی "خۆفامی" بەرلەوەکە پرسێکی ناسنامەیی بێت، پرسێکی بوونناسانەیە؛ چونکە سوژە تەنیا ئەوە نییە کە دەیزانێت، بەڵکوو ئەوەیە کە لە ڕێگەی زمان، مێژوو و دەزگا چەمکییەکانەوە دەتوانێت خۆی وەک "خۆ" یەکی سەربەخۆی جێگیر بکات. لەم نێوەدا، هەر کاتێک ئاسۆی تێگەیشتنی سوژەیەک، پێش ئەوەی لە ناو جەرگەی ئەزموونی ژیاو و یادەوریی مێژوویی خۆیەوە سەرچاوە بگرێت، لە ناو چوارچێوە چەمکیە دەرەکییەکاندا قەتیس بکرێت، ئەگەری ڕەخسانی "خۆفێمییەکی سەربەخۆیانە" هەڵدەپەسێردرێت و لە جیاتی ئەودا، شێوازێک لە نوواندنەوەی  خوود لە ئاوێنەی "ئەویتر"دا سەر هەڵدەدات.

ئەم پرسە لە بەستێنی ئەزموونی مێژوویی بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکانی کوردستاندا، کە تێیاندا گۆڕانی ئاسۆی تیۆرییەکان لەگەڵ گۆڕانکاری لە پێناسەی سوژە و ستراتیژی سیاسیدا هاوکات بووە، گرینگییەکی دوو هێندەی پەیدا کردوە. ئەم نووسراویە لە هەوڵی ئەوەدایە لە چوارچێوەیەکی ڕەچەڵەکناسانەدا، بپەرژێتە سەر پرسی شێوەگرتن و وەرچەرخانی بنەما مەعریفییەکان لە ئەندێشەی سیاسیی پەکەکەدا؛ نەک لە ڕوانگەی بڕیاردانی سیاسی، بەڵکوو لە ڕووی مەرجەکانی ڕەخسانی بەرهەمهێنانی مانا و داڕشتنی سوژەیی. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا دەکرێ باس لە جۆرە خۆفامییەک بکەین کە لە ئەزموونی مێژوویی کوردستانەوە هاتبێت، یان ئەوەی وەک "تێگەیشتنی سیاسی" داڕێژراوە، هەمیشە لە پێوەندی لەگەڵ دەزگا تیۆرییە دەرەکییەکان و لە ئاسۆی ئەواندا جێگیر بووە؟

لەو چوارچێوەیەدا، ڕێگری لە خۆفێمی وەک ساتێکی تیۆری دەخرێتە ڕوو؛ ساتێک کە تێیدا سوژە تەنیا تووشی نەبوونی ئاگاهی نەبووە، بەڵکوو تووشی جۆرە هەڵپەساردنێک بووە لە مەجالی بەرهەمهێنانی ئاسۆیەکی چەمکیی سەربەخۆ بۆ خودی خۆی. هەڵپەساردنێک کە لە جیاتی بەرهەمهێنانی زمانێکی خۆبنیاد، دەبێتە هۆی دووبارەبەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی زمانی "ئەویتر". بەم شێوەیە، پرسەکە تەنیا دۆخینەوە وخواستنی تیۆری نییە، بەڵکوو جۆرە پێکهاتەسازییەکی مەعریفییە کە تێیدا سوژەی سیاسی لە پێوەندی لەگەڵ "دەرەوە"، پێشوەخت خۆی پێناسە بکات.

-       گرێێ سەرەکی لەتێگەیشتن

یەکێک لە گرێ سەرەکییەکان لە تێگەیشتنی ئەندێشەی سیاسیی پەکەکەدا ، پێوەندی نێوان ئەو دەزگا چەمکییانەی بەکار دەهێنرێن و ئەو واقیعە کۆمەڵایەتییەیە کە ئەم دەزگایانە بانگەشەی ڕوونکردنەوە و ڕێکخستنی بۆ دەکەن. پرسەکە لێرەدا تەنیا گونجاندنی تیۆری لەگەڵ واقیع نییە، بەڵکوو چۆنیەتی بەرهەمهێنانی خوودی واقیعە لە ڕێگەی زمانی تیۆرییەوە؛ واتە سوژەی کوردی چۆن لە پرۆسەی تیۆرییزەکردندا دەنوێنرێتەوە و لە هەمان کاتدا سەرلەنوێ دروست دەکرێتەوە.

لە قۆناغی یەکەمدا پەکەکە لە چوارچێوەی مارکسیستی-لینینیستیدا، پرسی کوردی زیاتر لە ئاسۆی دژایەتی چینایەتی و خەباتی دژە سەرمایەداریدا داڕشت. لەم ئاسۆیەدا، کۆمەڵگەی کوردستان وەک بەشێک لە پێکهاتەی گشتیی ستەمی چینایەتی لە ناوچەکەدا تێدەگەیشت. بەڵام گرژیی سەرەکی لێرەوە دەست پێ دەکات کە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کوردستان لزوومەن لەگەڵ مۆدێلی کلاسیکی کۆمەڵگەی چینایەتیی پیشەسازی نەدەگونجا. ئابوورییەکی هەمەجۆر، پێکهاتە عەشایەرییەکان، پێوەندییە خزمایەتییەکان و پەرتبوونی جوگرافی، هەموویان ئەو ڕەگەزانە بوون کە لە قاڵبی شرۆڤەی چینایەتی کلاسیکدا بە ئەستەم کورت دەکرانەوە. دەرئەنجامی ئەم دۆخە، جۆرە ناپێوەندییەکی کاتی بوو لە نێوان مۆدێلی چەمکی و باکگراوندی کۆمەڵایەتیدا؛ ناپێوەندییەک کە تێیدا سوژەی کوردی تا ڕادەیەک لە ناو داڕشتەیەکی تیۆریی پێشوەختەدا پێناسە دەکرا، نەک لە ناو لۆژیکی ناوخۆیی ئەزموونی مێژوویی خۆیەوە.

بە گواستنەوە بەرەو ئاسۆی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک و کاریگەریی تیۆرییەکانی بووکچین، هەوڵدان بۆ چوونە دەرەوە لەم بەربەستە تیۆرییە دەردەکەوێت. لەم چوارچێوەیەدا، دەوڵەت-نەتەوە وەک فۆرمێکی کێشەخوڵقێنی دەسەڵات، ڕەخنەی لێ دەگیرێت و لە جیاتی ئەوە، شێوە ئاسۆییەکانی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی، ئەنجوومەنەکان و خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی لەژێر ڕیکێفی هێژمۆنی چەکداری حیزبی بەرجەستە دەبن. لە ڕواڵەتدا، ئەم وەرچەرخانە دەکرێ وەک جۆرە نزیکبوونەوەیەک لە واقیعی هەمەجۆر و نامەرکەزیی کۆمەڵگەی کوردستان هەژمار بکرێت؛ کۆمەڵگەیەک کە خۆیشی لە مەرکەزییەتی سیاسیی کلاسیک بێبەش بووە.

 

لەگەڵ ئەوەشدا، پرسیاری ڕەخنەگرانە لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەم گواستنەوە تیۆرییە بەڕاستی لە ناو ئەزموونی کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە دەرهێنراوە، یان ئەوەی هێشتا لە ئاسۆی دەزگایەکی چەمکیی دەرەکیدا داڕێژراوە کە تەنیا لە قۆناغی دووەمدا، بەسەر واقیعی کۆمەڵایەتی کوردستاندا تەتبیق کراوە؟ بە واتایەکی تر، ئایا سوژەی کوردی لەم پرۆسەیەدا بووەتە بکەری بەرهەمهێنانی مانا، یان هێشتا لە پێگەی "شوێنی جێبەجێکردنی تیۆری"دا ماوەتەوە؟

خاڵی سەرەکی لێرەدا نە ڕەتکردنەوە و نە قبووڵکردنی ئەم گوتارانەیە، بەڵکوو لێکۆڵینەوەیە لە جۆری پێوەندییان لەگەڵ سوژەیی مێژوویی کوردی. ئەگەر سوژەیی نەک وەک زاتێکی جێگیر، بەڵکوو وەک پرۆسەیەکی مێژوویی بەرهەمهێنراو بزانین، ئەوا پرسەکە ئەوە دەبێت کە ئەم پرۆسەیە تا چەند توانیویەتی لە دۆخی پێناسەکراوی لە دەرەوە بەرەو دۆخی پێناسەکەر لە ناوەوە هەنگاو بنێت. لەو ئاستەدا، دەکرێ بڵێین کێشەی سەرەکی نەک تەنیا گۆڕانی ئایدیۆلۆژیەکان، بەڵکوو ڕادەی ئەگەری بەرهەمهێنانی زمانێکی چەمکییە کە بتوانێت لە هەمان کاتدا لە ناو ئەزموونی کۆمەڵایەتی کوردستانەوە هەڵقوڵێت و توانای گفتوگۆی لەگەڵ تیۆرییە دەرەکییەکانیشدا هەبێت، بێ ئەوەی تێیاندا بتوێتەوە. لەو ڕوانگەیەوە، ڕێگری لە خۆفامی نەک بە واتای نەبوونی ئاگایی، بەڵکوو بە واتای ناسەقامگیریی پێوەندی نێوان ئەزموونی ژیاو و دەزگای چەمکییە؛ پێوەندییەک کە تێیدا سوژەی سیاسی هەمیشە لە بەردەم ئەو مەترسییەدایە کە لە جیاتی بەرهەمهێنانی ئاسۆیەکی چەمکیی تایبەت بە خۆی، لە ناو ئاسۆ ئامادە کراوە تیۆرییەکاندا پێناسە بکرێتەوە.

 

 

گتوبێژێک لەتەک کوردکاناڵ

 

لەم دیمانەیەدا وڵامی ئەم چوار پرسیارە دەدرێتەوە

هۆکارگەلی بەردەوامی و درێژەی شيڕ لەلایەن ئێرانەوە چیە؟

ئاخۆ کەشی ئێستای ئێران «سەرکوب، خەفەقان و ئابووری» دەتوانێ ببێته هۆی سەرهەلدانێکی کۆمەڵایەتی تر لەئێران؟

بۆ چی سپای پاسداران شەری پێ باشترە و خوازیاری درێژەدان بەشەڕە؟

ئیحتمالی دەستپێکردنەوەی دوبارەی شەر هەیە؟

کوردستان: میتا-فینۆمینۆلۆژی گەوهەر

 

(بۆچی کوردستان بان حیزب، جێندەر و چینە)

شاهۆ حوسێنی

لە هەموو ئەو چوارچێوە ناسراوانەدا کە خوێندنەوەیان بۆ کوردستان کردوە، چ لەرووی جوگرافی، چ سیاسی، چ‌کۆمەڵایەتی‌و چ مێژووییدا، هەمیشە بنەمایەک لەبیر کراوە: ئەوەی کە کوردستان پێش ئەوەی بابەتێکی جوگرافی، سیاسی،کۆمەڵایەتی یان مێژووی بێت، ڕووداوێکی بوونناسییە. ئەوەی زۆرجار لە گوتاری ڕۆژانەدا بە ناوی "پرسیاری کورد" باسی لێوەدەکرێت و شرۆڤەدەکرێت، لە ڕاستیدا هێمای دیاردەیەکی ڕادیکاڵترە کە ناتوانرێت بە زمانی ململانێی سیاسی یان بە زمانی پێکهاتە کاتییەکان لێک‌بدرێتەوە. بەباوەڕی نووسەری ئەم دێڕانە، کوردستان نە تەنیا دیاردەیەکی مێژوویی، بەڵکو گەوهەرێکی بوونناسییە؛ گەوهەرێک کە حیزب،جیندەر و چین تەنیا وەک عەرزەکانی ئەو دەردەکەون.

مەبەست لە "میتا-فینۆمینۆلۆژی" لێرەدا گواستنەوەی شرۆڤەیە لە ئاستی دەرکەوتنی دیاردەکان بەرەو ئاستی ئەو مەرجانەی کە مەجالی دەرکەوتنی دیاردەکان دەڕەخسێنن. ئەگەر فینۆمینۆلۆژی لەڕەوانگەی هوسرڵدا هەوڵێک بێت بۆ گەڕانەوە بۆ دیاردەکان وەک خۆیان، واتە تێگەیشتن لەمە کە دیاردەکان(دەرکەوتەکان) چۆن و بە چ شێوەەک بۆ فام و وشیاری مرۆڤ دەردەکەون و دەبنە بابەتێک بۆ تێگەیشتن و فام، ئەوا میتا-فینۆمینۆلۆژی لەو مەرج و بنەمایانە دەکۆڵێتەوە کە چی وا دەکات دیاردەکان و دەرکەوتەکان بتوانن بەم شێوەیە بۆ وشیاری و فامی مرۆڤ دەربکەون، واتە ئەگەر لە فێنۆمێنۆلۆژی دا پرسیار دەکرێت کە دەرکەوتەکان چۆن دەبینرێن، ئەوا لە مێتا-فێنۆمێنۆلۆژیدا ئێمە لەو مەرج و بنەمایانە دەدوێین کە تێگەیشتن و فامی دەرکەوتەکان مومکین دەکەن.

بە گشتی مێتا-فێنۆمێنۆلۆژی هەوڵی گەڕانەوەیە بۆ ئەو بنەما نادیارانەی کە دیاردەکان لەسەر ئەساسی ئەوان دەتوانن بۆ فام‌و وشیاری دەربکەون. لەم ڕوانگەیەدا، ئیتر باس لەئەزموونی ژیاوی کوردستان نیە، بەڵکە باس لە خودی کوردستانە لەگوێن بەستێنێک بۆ سەرلەنوێ بیرکردنەوە لە مەجالەکان، سنوورەکان و بنەماکانی دەرکەوتنی دیاردەکان لەودا. لێرەدا ئیتر، کوردستان ناشێت تەنیا وەک دیاردەیەک لەئاستی سیاسی‌دا دەربخرێت‌و بخوێندرێتەوە؛ بەڵکو دەبێت بپرسین: چی وای کردووە کوردستان وەک ۆشیاری، سەرەڕای هەموو بەربەستەکان و دابەشبوونەکان، هێشتا لەگوێن سەرچاوەی وشیاری کۆمەڵایەتی دەربکەوێت؟

وەڵامی ئەم پرسیارە لە چەمکی گەوهەردایە. گەوهەر لێرەدا ناشێ لەگوێن مانایەکی ساکار و ڕەواڵەتی لێی تێبگەین؛ بەڵکو گەوهەر ئەو بنەما خۆ-بنیادنراوەیە کە پێش هەر دەرکەوتنێکی دیاریکراو، پێش هەر ڕێکخستنێکی سیاسی، و پێش هەر ئاواڵ‌ناوێکی دامەزراوەیی هەیە. لای نووسەری ئەم دێڕانە، کوردستان گەوهەرە، چونکە مانای خۆی لە دەرەوەی خۆی وەرناگرێت. بوونی ئەو پەیوەست نییە بە ناسنامەی پێکهاتە، کۆ یان حیزبێک، بە بڕیاری دەوڵەتێک، یان بە دانپێدانانی دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی، بەڵکە کوردستان لەگوێن گەوهەر، بەستێنیکی بوونناسانەیە کە فام، زەین و وشیاری کوردی لەگوێن سیستم و نیزامێکی هزری پێش جێندەر، چین، پلەی ئابووری و سیاسی تیا دەردەکەوێت.

لێرەدا جیاوازیی نێوان کوردستان و حیزب، جێندەر، چین و پلەی ئابووری و سیاسی، جیاوازیی نێوان گەوهەر و عەرزە. عەرەز، بەپێی ئەو خوێندنەوەیەی لێرەدا گریمانە دەکرێت، ئەو شێوازەیە کە لە گەوهەردا و لە قۆناغێکی دیاریکراوی مێژووییدا دەردەکەوێت، بەڵام هیچکات لەگەڵیدا یەک ناگرێت. حیزب، وەک عەرەز، لە دڵی پێویستییەکی مێژوویی‌دا سەرهەڵدەدات؛ بۆ وەڵامدانەوە بە بارودۆخێکی دیاریکراو، لە پێویستیی ڕێکخستن، یان لە هەوڵی وەرگێڕانی ۆشیاریی کۆمەڵایەتی بۆ کرداردا. بەڵام بوونی حیزب بە شێوەیەکی ئانتۆلۆژیک ثانەوییە؛ واتە حیزب لەسەر شتێک دامەزراوە کە خۆی دروستی نەکردووە. واتە بوونی حیزب،جێندەر و چین قائیم بە زاتی کوردستانن نەک پێچەوانەکەی.

ئەم بانگەشەیە تەنیا ڕستەیەکی ئابستراکت نییە، بەڵکو خۆی لەو بەستێنە مێژووییانەدا دەردەخات کە تێیاندا، سەرەڕای نەمانی ڕێکخراو و دامەزراوە، وشیاریی کوردستانی بەردەوام بووە. ئەگەر گەوهەری کوردستان بەرهەمی حیزب بایە، دەبوو لەگەڵ گۆڕانی فۆرمە سیاسییەکان بگۆڕدرێت یان لەناوبچێت. بەڵام بەردەوامیی ئەم وشیارییە(لە زمان، لە میتۆس، لە بیرەوەریی هاوبەش، لە ئەدەب، و لە ئەو ناوەرۆکانی کە هەرگیز نەبوونە بە بابەتی سازش)نیشانەی ئەوەیە کە ئێمە لەگەڵ دیاردەیەکی قووڵتر لە دامەزراوە سیاسیدا ڕووبەڕووین.

لێرەوە دەتوانین بڵێین کوردستان، بە مانایەکی هایدگەرییانە، جۆرێکە لە دازاینی کۆمەڵایەتی؛ نەک لەبەر ئەوەی بوونێکی وەک تاکە، کە خۆی دەناسێت، بەڵکە لەبەر ئەوی کە لە پڕۆسەی هەمیشەیی  لەخۆ-تێگەیشتن(سەیروورەت)‌دایە، خۆی بەردەوام دووبارە بنیاددەنێتەوە. حیزبەکان لە باشترین حاڵەتدا مۆدێک لە خۆ-دەربڕینی ئەم دازاینەن، نەک بنەمای بوونی.

هەر لەم شوێنەدا پێویستە ئاگاداری شتێکی گرنگ بین: ئەم تێڕوانینە بانگەشەی ڕەهاییەکی ڕۆمانسی بۆ کوردستان ناکات. مەبەست ئەوە نییە کە کوردستان وەک گەوهەرێکی بێ‌کێشە و ساف پیشان بدرێت. گەوهەر هەمیشە لەناو دژایەتییەکانی خۆیدا خۆی دەناسێت. کوردستانیش لەناو قەڵشە ناوخۆییەکان، ململانێ سیاسییەکان و تەنانەت خۆ-دژایەتییەکانی خۆیدا بووە کە مانای خۆی پاراستووە. هەر بۆیەش گەوهەر لە ڕێگەی عەرزەکانەوە خۆی دەردەخات، بەڵام تێیاندا تەواو نابێت.

کەوابێ، هەر فۆڕم، پێکهاتە یان حیزبێک، کاتێک هەوڵ دەدات خۆی وەک تاکە نوێنەری شەرعی کوردستان بناسێنێت، لە ڕاستیدا هەوڵی داگیرکردنی شوێنی گەوهەر دەدات. ئەم هەوڵە لە بنەڕەتدا شکستی پێش‌وەختە، چونکە عەرەز ناتوانێت جێگای ئەو بنەمایە بگرێتەوە کە خۆی لەوێڕا دەرکەوتوە و لەوێوە هاتووە.

کەواتە پرسیاری "بۆچی کوردستان بان حیزبەکانە؟" پرسیارێکی سیاسیی سادە نییە. ئەم پرسیارە لە لەگەڵ خۆیدا ئەو پرسیارە هەڵدەگرێت کە: کام یەک لەوانە ژێرخانن و کامیان ڕووخانن؟ ئەگەر بتوانین ئەم جیاوازییە بپارێزین، ئەوا دەزانین کە حیزب، هەرچەندە پێویست، هەمیشە ڕووخانە؛ بەڵام کوردستان، وەک گەوهەرێکی خۆ-دامەزراندوو، لەبان هەموو ئەو شێوازە کاتییانەدا دەمێنێتەوە. حیزبەکان وەک شەپۆلی سەر ڕوو دێن و دەڕۆن؛ بەڵام کوردستان، وەک ئەو قووڵاییەی شەپۆلەکان لێی هەڵدەستێن، هەمیشە دەمێنێتەوە

سوژەڤانی‌و کۆڵەکەی چوارەمی دێمۆکراسی

 

 (دیاردەناسیی ئازادیی بڵاڤۆک لە بنیادنانی دیمۆکراسی و سەروەریی هزریدا)

شاهۆ حوسێنی

دیمۆکراسی، ئەگەرچی زۆرجار وەک سیستەمێکی یاسایی و تەکنیکی بۆ بەڕێوەبردنی دەسەڵات پێناسە دەکرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا زۆر قوڵتر و بەربڵاوتر لەمەیە. دیمۆکراسی پێکهاتەیەکی زەینی و مەعریفییە کە لەسەر بنەمای دانپێدانان بە ئیرادەی مرۆڤ وەک سەرچاوەی ڕەوایی دامەزراوە. ئەم ئیرادەیە تەنیا لە ڕێگەی دەنگدان یان بەشداریکردنی فەرمی لە دامەزراوەکاندا ناگونجێت؛ بەڵکوو پێویستی بە کەشێکی ئازاد هەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت لە ئاستی "بوون"دا خۆی وەک سوژە بناسێنێت و دەربخات. ئەگەر یاسا، پەرلەمان و حیزب وەک سێ کۆڵەکەی جەستەی دیمۆکراسی دابنرێن، ئەوا ئازادی بلاڤۆک و بڵاوکردنەوە ئەو هێزەیە کە روح وە بەر ئەم جەستەیە دەنێت. بێ‌گومان بڵاوکراوە تەنیا ئامرازێک بۆ گواستنەوەی زانیاری نییە؛ بەڵکوو شوێنی لەدایکبوونی سوژەی سیاسی و پارێزەری سەروەریی هزری پارێزەری تاک و نەتەوەییە.

-       سوژەڤانی و لەدایکبوونی فەزای گشتی

سوژەڤانی، لەم چوارچێوەیەدا، بە واتای ئەو پرۆسەیە کە مرۆڤ لە بارودۆخی بێدەنگی و وەرگرتنی فەرمان(گوێ‌ڕایەڵی، ملکەچی و ئۆبژەڤانی)دەردەچێت و دەبێتە بوونێکی خۆداڕێژەر، بنیادنەر و بیرکەرەوە. هابێرماس‌لە تیۆری "فەزای گشتی"دا ئاماژە بەوە دەکات کە دیمۆکراسی لەو شوێنەدا دەستپێدەکات کە تاکەکان دەتوانن بە شێوەیەکی ئازاد، لە دەرەوەی گوشاری ڕاستەوخۆی دەسەڵات، لەگەڵ یەکدا گتووبێژ و دانووستان بکەن. بێ‌گومان بڵاڤۆک‌و بڵاوکراوەش ڕیک ئەم بەستێن‌و فەزایەن کە گتووبێژی ئازاد و دانووستانی ئازادی سوژەکان لەودا دەخوڵقێن. بەم شێوەیە کاتێک تاک بتوانێت قسە بکات، پرسیار بکات و گوێ بگرێت، لە دۆخی "ئۆبژەبوون"  بەرەو دۆخی "سوبژەبوون" دەردەچێت. لەڕاستیدا سوژە ئەو بوونەیە کە دەتوانێت بڕیارەکان بخاتە ژێر تیشکی گومان و پرسیار و لە نێوان گوتارە جیاوازەکاندا مەجالی هەڵبژاردنی هەبێت. هەربۆیەش، بڵاوکراوە تەنیا میدیای هەواڵ نییە؛ دامەزراوەیەکی ئانتۆلۆژیکاڵە بۆ لەدایکبوونی سوژە.

-       بڵاوکراوە و ڕۆشنگەری: دەرچوون لە کەمئەندامیی فکری

کانت ڕۆشنگەری بە دەرچوونی مرۆڤ لە کەمئەندامیی هزری بەهۆی ‌غیرەت وەبەرخۆنان لەدەکارکردنی عەقڵ دەزانێت. کەمئەندامی لای کانت ئەمەیە، کە مرۆڤ عەقڵی خۆی بەکار نەهێنێت و بیرکردنەوەی خۆی بسپێرێت بە دیاردە، دەرکەوتە و کەسێکی‌تر. لە کۆمەڵگایەکدا کە بڵاوکراوەی ئازاد نییە، دەسەڵات دەور ونەخشێکی دیاریکراو و جیهانێکی نەخشاو و بەرهەمهاتوو لەدەرەوەی ئیرادەو خواستی هاووڵاتیان بە هاووڵاتیان پیشان دەدات. ئەمە تەنیا سانسۆری زانیاری نییە؛ بەڵکە ڕێک سنووردارکردنی خودی تواناى بیرکردنەوەیە. کاتێک زانیاری لە یەک سەرچاوەدا قۆرخ دەکرێت، مرۆڤ ناچار دەبێت جیهان بە چاوی دەسەڵات ببینێت. بەڵام بڵاوکراوەی ئازاد ئەم مۆنۆپۆلییە دەشکێنێت. بە پێشکەشکردنی گوتارە جیاوازەکان، فەزایەک دروست دەکات کە تێیدا هاووڵاتی دەتوانێت بە عەقڵی خۆی هەڵبژێرێت. لێرەدا بڵاوکراوە دەبێتە ئامرازێکی ئەپیستمۆلۆژیک بۆ ئازادکردنی هۆش.

-       ململانێی لۆگۆس و کراتۆس

مێژووی سیاسەت، لە بنەڕەتدا، مێژووی ململا‌نێی نێوان لۆگۆس و کراتۆسە. لۆگۆس، واتە عەقڵ و گوتار. کراتۆس، واتە هێز و زاڵبوون. هەموو دەسەڵاتێکی پاوانخواز هەوڵ دەدات کراتۆس بەسەر لۆگۆسدا بسەپێنێت. لەبەر ئەوە یەکەم هێرشەکانی هەر سیستەمێکی‌ئۆتۆریتاریان‌بۆ سەر بڵاوکراوە دەبێت. چونکە دەزانێت بڵاوکراوە شوێنی بەرهەمهێنانی لۆگۆسە. کاتێک ئەم شوێنە لەناوبچێت، عەقڵانییەتی ڕەخنەگرانە جێگای خۆی بە پڕوپاگەندەو پۆپۆلیسم دەدات. دەسەڵات تەنیا بڕیار نادات؛ مانای بڕیارەکانیش خۆی دیاری دەکات. بەڵام بڵاوکراوەی ئازاد ئەم هێژمونییە دەشکێنێت. ئەو بەردەوام پرسیار دەکات و هەر بڕیارێک دەخاتە ژێر تیشکی لێکۆڵینەوە. بۆیەش دەشێ بگوترێ کە ئەمە بنەمای عەقڵانییەتی سیاسی دێمۆکراتیکە.

-       کۆڵەکەی چوارەم: چاودێری دەسەڵات لەدەڕەوەڕا

تیۆرییە کلاسیکییەکانی دیمۆکراسی دەسەڵات بە سێ بەش دابەش دەکەن: یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری. مەبەست لەم دابەشکردنە ئەوەیە کە هیچ دامەزراوەیەک قۆرخکاری نەکات. بەڵام لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی دێتەئاراوە: ئەگەر ئەم سێ دامەزراوەیە لەناوخۆیاندا هاوڕێ ببن بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، کێ چاودێریان دەکات؟ لێرەدا بڵاوکراوە وەک "کۆڵەکەی چوارەم" دەردەکەوێت. ئەم ناونیشانە تەنیا مێتافۆرێکی سیاسی نییە؛ بەڵکە هێمای پێگەی بڵاوکراوەیە لە پاراستنی هاوسەنگیی دەسەڵاتدا. لەڕاستیدا بڵاوکراوە میکانیزمی وڵامدەری دروست دەکات. ئەم میکانیزمە بە سێ قۆناغ کار دەکات: یەکەم، ئاشکراکردنی زانیارییە شاراوەکان. دووەم، گواستنەوەی ئەم زانیارییانە بۆ فەزای گشتی. سێیەم، دروستکردنی گوشاری ڕای گشتی بۆ وەڵامدانەوە. بێ ئەم پرۆسەیە، دیمۆکراسی لە ناوەڕۆکدا بەتاڵ دەبێت. حیزب دەبێتە کۆمپانیا. پەرلەمان دەبێتە شانۆ ویاسا دەبێتە شێوەیەکی فەرمی بۆ شەرعیکردنی سەررۆیی و پاوانخوازێتی هێز.

-       دیاردەناسیی سوژەی سەربەخۆ

بێ‌گومان دەسەڵات تەنیا لە فەرماندان و داڕشتنی چوارچێوەی یاسایی و ڕیساداڕشتندا ڕوونادات ؛ بەڵکوو لە شێوەی دەرخستنی زانیاری و گوتاریشدا ڕوودەدات و دەردەکەوێت. دەسەڵات دیاری دەکات چی بزانرێت، چۆن بزانرێت و چی لەگوێن حەقیقەت‌و ڕاستی وەربگیرێت و دانیپێدابنرێت. لە غیابی بڵاوکراوەی ئازاددا، مرۆڤ دەبێتە بەرهەمی ئەم گوتارە. بەڵام لە ژینگەیەکی پلۆراڵدا، سوژەی سەربەخۆ لەدایک دەبێت. ئەم سوژەیە کێیە؟ ئەوەی کە دەتوانێت لە نێوان چەندین گوتاری جیاوازدا، بە عەقڵی، سەربەخۆیانە و بۆ بەرژەوەندی خۆی هەڵبژێرێت. سوژەی سەربەخۆ تەنیا مافی قسەکردنی نییە؛ تواناى هەڵسەنگاندنی قسەشی هەیە و حاشا هەڵنەگریشە کە ئەم توانایە بەبێ ئازادیی بڵاڤۆک و بڵاوکردنەوە بەرهەم نایەت.

-       سەروەریی فکری و مانای ڕاستەقینەی نەتەوە

زۆرجار سەروەریی نەتەوەیی بە سنوور و هێزی سەربازی پێناسە دەکرێت. بەڵام ئەم پێناسەیە زۆر موبتەزەل وکەمە. نەتەوەیەک دەتوانێت سنووری جوگرافیی هەبێت، بەڵام سەروەریی فکری نەبێت. ئەگەر هاووڵاتییەکانی نەیان توانێت بە ئازادی بیر بکەنەوە، ئەوا  ئەو نەتەوەیە هێشتا لە ئاستی هۆشیاریی سیاسی دا ژێرچەپۆکەیە. سەروەریی ڕاستەقینە لەو شوێنەدا دەستپێدەکات کە نەتەوە بتوانێت بە عەقڵی خۆی خۆی بناسێت. بڵاوکراوەی ئازاد ئەو ئاوێنەیە کە کۆمەڵگا خۆی تیا دەبینێت. بەبێ ئەم ئاوێنەیە، خۆناسین نامومکینە. هەر بۆیەش دەشی بگوترێ کە، بەرگری لە بڵاوکراوە، بەرگری لە سەروەریی و بەرژەوەندی نەتەوەییە.

 

 

-       پلۆرالیزم و شەرعییەتی دیمۆکراسی

پلۆرالیزم، ئەگەر تەنیا بە بوونی چەند دەنگ و ڕوانگەی جیاواز پێناسە بکرێت، هێشتا لە ئاستی ڕووکاردا دەمێنێتەوە. لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، پلۆرالیزم ڕادیکاڵ‌ترە لە کۆبوونەوەی دەنگە جیاوازەکان؛ لەڕاستیدا پلۆڕالیزم ئەو بارودۆخەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت لە نێوان مانا جیاوازەکاندا بە هۆی عەقڵی خۆی هەڵبژاردن بکات. ئازادی ڕاستەقینە لە خودی هەڵبژاردندا نییە؛ بەڵکە لە مەرجەکانی هەڵبژاردندایە. مرۆڤ کاتێک ئازادە کە لەبەردەم ئاسۆیەکی فراوان لە تێگەیشتن و گوتاری جیاوازدا بێت. ئەگەر ئەم ئاسۆیە سنووردار بکرێت، هەڵبژاردن دەگۆڕدرێت بۆ وەهمی هەڵبژاردن. ئەمە ئەو جیاوازییە کە سنووری نێوان "هەڵبژاردنی فەرمی" و "هەڵبژاردنی بوونی" دیاری دەکات.

هەڵبژاردنی فەرمی ئەوەیە کە مرۆڤ لەناو چوارچێوەیەکی پێشوەختە دیاریکراودا تەنیا یەکێک لەبەردەستەکان هەڵبژێرێت؛ بەڵام هەڵبژاردنی بوونی ئەوەیە کە خۆی بتوانێت بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە لە خودی ئەو چوارچێوەیەش بپرسێت. دیمۆکراسی تەنیا لەو کاتەدا شەرعییەت وەردەگرێت کە هاووڵاتی بتوانێت لە ئاستی دووەمدا کار بکات؛ واتە نە تەنیا هەڵبژێرێت، بەڵکوو لەسەر خودی مەرجەکانی هەڵبژاردنیش بیر بکاتەوە. لێرەدا ئازادیی بڵاوکردنەوە دەبێتە مەرجی پێشوو بۆ شەرعییەتی سیاسی. چونکە بێ بڵاوکراوەی ئازاد، پلۆرالیزم دەبێتە نمایشی ژمارەیی دەنگەکان، نەک فرەییی ڕاستەقینەی مانا. ئەگەر هاووڵاتی لە ژێر سایەی یەک گوتاری زاڵدا بڕیار بدات، ئەو بڕیارە هەرچەندە لە ڕێگەی دەنگدانەوە بێت، هێشتا لە ڕووی فەلسەفییەوە ئازادانە نییە.

ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە کە زۆر سیستەمی سیاسیی تێیدا هەڵدەخەڵەتێن؛ ئەوان وەک دیمۆکراسی دەردەکەون، چونکە فۆرمی هەڵبژاردنیان هەیە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا هێشتا لەژێر کۆنترۆڵی مۆنۆپۆلیی گوتار و زانیاریدان. شەرعییەتی دیمۆکراسی لە سندوقی دەنگدانەوە دەست‌پێناکات؛ لەو فەزایەوە دەست‌پێدەکات کە سندوقی دەنگدان مانای تێدا وەردەگرێت. ئەم فەزایەش تەنیا بە بوونی بڵاوکراوەیەکی سەربەخۆ و پلۆراڵ دروست دەبێت. هەر بەم هۆکارەشە، دەسێ بگوترێ کە پلۆرالیزم تەنیا ڕێکخستنی جیاوازییەکان نییە؛ بەڵکوو پاراستنی مافی تاکە بۆ ئەوەی لە ناو جیاوازییەکاندا خۆی وەک سوژەیەکی بڕیاردەر دەربخات. ئەمەش بنەمای هەر شەرعییەتییەکی ڕاستەقینەی دیمۆکراتیکە.

-       دەرئەنجام

بەرگری لە ئازادیی بڵاوکردنەوە، بەرگری لە پیشەی ڕۆژنامەنووسی نییە. ئەمە بەرگرییە لە خودی بوونی مرۆڤ وەک بوونێکی بیرکەرەوە. کۆمەڵگایەک کە بڵاوکراوەی سەربەخۆی هەیە، دەتوانێت خۆی ڕەخنە بکات، خۆی چاک بکاتەوە و خۆی بگۆڕێت. بەڵام کۆمەڵگایەک کە دەنگی ڕەخنەی تێدا بکوژرێت، هەرچەندە دامەزراوە و هەڵبژاردنی هەبێت، لە ناوەڕۆکدا بەتاڵە. دیمۆکراسی لەو کاتەدا ڕاستەقینەیە کە هاووڵاتی تێیدا مافی ئەوەی هەبێت نەک تەنیا قسە بکات، بەڵکوو گوێی لێ بگیرێت.

بۆیە بەهێزکردنی ئەم "کۆڵەکەی چوارەم"ە بەهێزکردنی یەک دامەزراوە نییە؛ بەهێزکردنی بناغەی عەقڵانییەتی نەتەوەییە. چونکە لە کۆتاییدا، نەتەوەی سەروەر ئەوە نییە کە تەنیا سنوورێکی پارێزراوی هەبێت؛ بەڵکوو ئەوەیە کە هیچ کەسێک لە جیاتی بیر نەکاتەوە.

سەرچاوەی وتار: سوژەڤانی و کۆڵەکەی چوارەمی دێموکراسی (دیاردەناسیی ئازادیی بڵاڤۆک لە بنیادنانی دێموکراسی و سەروەریی هزریدا)