وتوووێژ

 نەتەوەخوازی: بەستێن، مەجال، لێکەەوتە و دیاردەکانی

ئانتۆلۆژی سیاسەت لە دەلاقەی دەروونشیکاری لاکانیدا

(پلۆرالیزمی بۆچوون و خویندنەوەکان لەناو شەقامی سیاسی کوردی‌دا)

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

بێ گومان شرۆڤە و فامی کردەوە و کرداری مرۆڤەکان لەناو کۆمەلگا وەک: دەرکەوتەیەکی پارێزەرەی ئەهوەنی و فۆرمی کۆمەلایەتی ژیان، هەڕەشە بۆسەر ئەهوەنی بۆ تێکدانی فۆرمی کۆمەڵایەتی ژیان، کۆک بوون یان قەیراناوی بوونی مرۆڤ مومکین نابێت مەگەر جیهانی زەینی و دروونی مرۆڤەکان بناسرێت. دیارە ناسین و شرۆڤەی دەروون و زەینی مرۆڤەکان بەهۆی کارتێکەری فاکترە جۆراوجۆرەکانی جیهانی دەرەوەی مرۆڤ، کاریکی زۆر زەحمەت و دژوارە. بەتایبەتی لەپاش مۆدێرنیتە، پەرەی سەنعەتی، ئابوری، کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگەکان و بەربڵاوی پێوەندێکانی مرۆیی دۆخەکە ئەوەندەی تریش ئاڵۆزتر و دژوارتر بوە.

گرینگی پارادایمەکانی دەروون‌ناسی بۆ شرۆڤە و فامی کردوەی مرۆڤەکان لە زانستی سیاسی‌دا:

پارادیمەکانی دەروون ناسی ئامانجیان شرۆڤە و فامی کردوەکانی تاک و  بەکۆمەڵی مرۆڤەکانە، دیارە ئەو پارادایمانە باشترین بەستێن و بنەما بۆ فامی کردوەکانی تاک و بەکۆمەڵی مرۆڤەکان لە ساحەی سیاسی کۆمەلگادا دەرەخسێنن. ئەمرۆکە توێژەرانی بواری سیاسی حەول دەدەن بە کەڵک وەرگرتن لە شرۆڤەکان و پارادایمەکانی دەروون ناسی و دەروون شیکاری وڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە کە چلۆن دەکرێت بەکەڵک وەرگرتن لە پارادایمەکانی دەروون‌ناسی و دەروون‌شیکاری کردەوە و کرداری سیاسی مرۆڤەکان بناسرێت، لەڕاستی‌دا توێژەرانی سیاسی لەو ساحەیەدا کار لەسەر سێ ڕەهەند دەکەن:

 یەکەم: شرۆڤە و فامی کردەوەی مرۆڤەکان

دووهەم: پێش‌بینی کردەوەکانی داهاتووی مرۆڤەکان

سیهەم: مۆهەندسی و گۆڕینی کردەوەکانی مرۆڤ

دیارە لەو بەستێنەدا ژاک لاکان وەک گەورەترین دەروون‌شیکار حەولی داوە تا پردیک لەنێوان سووژەکانی دەروون‌ناسی، فەلسەفە، مرۆڤ ناسی و زمان ناسی‌دا لێ‌بدات، هەر بۆیەش دەکری لە پیکهاتەی هزری لاکان‌دا هێندێ دەلالەت کە ئاماژە دەکاتە سر پێوەندی دەروون‌ناسی و سیاسەت دەربکەوێت. لەڕاستی‌دا لاکان لەدەلاقەی ئەمری خەیاڵی، ئەمری نومادین و ئەمری واقعی‌دا چوارچێوەیەکی زانستی و مەعریفی بۆ زانست، ئەزموون و ئەمری سیاسی و کۆمەلایەتی دەڕەخسێنێت[1].

چەمکە گرینگەکان بۆ شرۆڤەی کردەوەی مرۆڤەکان:

چەمکەکان بۆ شرۆڤەی کردەوەکانی مرۆڤ لەڕاستی‌دا دابەش دەبن بە چوار پارادایم بەگشتی کە بریتین لە:

١_ دەروون ناسی(پسیکۆلۆژی)، کە بەکەڵک وەرگرتن لە مێتۆدی زانستی, توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لەسەر ئەزموون و کردرای مرۆڤ و بوونەوەرەکان دەکات بەمەبەستی تاوتۆێ و شی‌کردنەوەی کردار و کارتێکەری دوولایەنەی کۆمەڵایەتی کردار[2].

٢_ ڕەوان چارەسەری(سایکۆتۆراپی)، کە بە پشتیوانی ئەزمون و بەکەڵک وەرگرتن لە وتوو وێژ حەول دەدات تاک لەبەرامبەر قەیران و کێشەکانی خۆی دابنێت و بەو شێوەیە ئەو بگەیەنێتە رێگاچارەیەکی گونجاو. واتە ڕەوان دەرمانی شێوەیەکە کە لەودا حەول دەدرێت کە کێشە دەرونێکان لەڕیگەی وتوو وێژ لەگەڵ پسپۆریک کە تێدەکۆشێت مرۆڤی خاوەن کێشە ناسیاوی لەمەر خود پەیدا بکات، چارەسەر بکرێت. لەڕاستی‌دا ئامانج و مەبەستی ئەو مێتۆدە باش‌تر کردنی سڵامەتی دەروون، دابەزاندنی کردەوەکانی کێشەخوڵقێن، باوەرگەل و بیر و هەستەکانی مرۆڤە لەپیناو باش‌تر کردنی پێوەندی نێوان مرۆڤەکان و کارامەیی کۆمەڵایەتی. بەکورتی سایکۆتراپی پرۆسەی هەڵکردنی (تەعامول)کەلامی، ئاگایانە و گەڵالەداڕێژراوە بۆ کارتێکەر بوون لەسەر کردوە، قەیرانەکان و ئەو کێشانەی کە پیویستیان بە چارەسەری هەیە[3].

٣_دەروون پزیشکی، لقێک لە لقەکانی پزیشکیە کە حەول دەدات بە سرنج دان بە نیشانە و دەرکەوتە ڕواڵەتێکانی مرۆڤ، کێشە و قەیرانەکانی مرۆڤ بناسێت و چارەسەریان بکات، ئەم چەمکە ساڵی ١٨٠٨لەلایەن دکتۆر هالە یوهان کریستین رێل داهینڕاوە. لە دەروون پزیشکی‌دا کێشە و نەخۆشیکانی دەروونی وەک کێشەی جەستەیی پیناسە دەکرێت و حەولی چارەسەری جەستەیی بۆ دەدەن[4].

٤_ دەروون شیکاری، پاردایمێکە کە حەولی شرۆڤەی کردەوەکانی زەینی و کێشە دەروونێکان دەادت، ئەو پارادایمە لەسەر ئەو باوەرەیە کە بەشی هەرە زۆری چالاکێکانی زەینی لە بەشەی نابەئاگای مرۆڤ‌دا ڕوو دەدات. دەروونشیکاری ناسێنەری مۆدێل و مێتۆدەیکە بۆ شی‌کردنەوە و شرۆڤەی دەروونی مرۆڤەکان بەپێی بیر و بۆچوونەکانی فرۆید. دەروونشیکاری وەک فۆرمێکی دەروون‌ناسی، شێوەگەلێکی بۆ موتالای ئەزموونەکان، ئەندێشە و کردوەکانی مرۆڤ بە گرینگی‌دان بە دەروونی نابەئاگای مرۆڤ بنیادناوە[5].

دەروونشیکاری لاکان:

لاکان بەڵام بەپێچەوانەی دەروون شیکارەکانی پێش خۆی باسی لەوە کرد کە ئەساسەن دەرون‌شیکاری شێوەیەک لە دەرمان کردنی کێشە دەروونیکان نیە، بەڵکە مێتۆدیکە کە زۆرترین ڕاستی و زانیاری لەمەر دڵەڕاوکێکانی مرۆڤ(شووناسی مرۆڤ) دەخاتە ڕوو وە هەر ئەوەش مەجالی چارەسەری کێشە دەروونێکان دەڕەخسێنێت. لاکان بۆ گەیشتن بە چاوەڕوانێکانی لە دەروونشیکاری سێ چەمک دەخاتە ڕوو.

ئەلف: ئەمری خەیاڵی: لەڕاستی‌دا ئەمری خەیاڵی نیشان دەری حەول و کۆششێکی بەردەوامی مرۆڤە بەدوای خۆی‌دا، ئەمری خەیاڵی مەڵبەندی من(ego)واتە ئێگۆیە، ئەو جێگەیەی کە "من" لەودا بەهەڵە خۆی وەک بوونێکی تەواو و کامڵ دەبینێت. لاکان لەسەر ئەو باوەرەیە کە ناتەواو بوونی مرۆڤ کە هەر لەسەرتای بە دونیا هاتنێوە لەگەڵێتی و حەولەکانی بۆ کامل بوون وەها لەمرۆڤ دەکات کە هەموو کات تێبکۆشیت تا "ئەوی‌تر" لەگەڵ خۆی تێکەڵ بکات و وەک خۆی لێ‌بکات. دەشێ بگوترێت کە ئەمری خەیاڵی لە ئاستی سیاسی‌دا بەستێن و جوغرافیای پاوانخوازێتی و حەول بۆ تواندنەوەی "ئەوی‌تر" لەناو "خود"دایە، ئەمری خەیاڵی مەکۆ و بەستینی منێکی ئاگای تێگەیشتوو نیە کە ئاگاداری دۆخی ڕاستەقینەی خۆیەتی و بە ئاگایی لە تایبەت مەندێکانی خۆی حەولی خۆ دەرخستن بدات. بەلکە زۆرتر بەرهەمی وەهمی کەماڵ و وێنایەکی وەهمی لەمەر ڕەها بوونی مرۆڤە.

ب: ئەمری نومادین: لەخۆگری هەموو ئەو شتانەیە کە پیمان واقعین لە زمان و کلتوور را بگرە هەتا دەگاتە نۆرم و بەها کۆمەلایەتێکان، مرۆڤەکان بەر لە بوونیان و هاتنە سەر دونیاش گیرۆدە لەناو جەغزی ئەمری نومادین‌دان: لەکوێ لەدایک دەبێت، لەناو چ بنەماڵەیەک‌دا، لەکامە نەتەوەدا، لەکامە گرووپی کۆمەلایەتی و ئابووری‌دا، حەتتا ناو و ڕەگەزیشت بەر لە بەدونیا هاتنت بۆ دیاری دەکرێت. هەر ئەوەش وا دەکات کە مرۆڤ زیندانی ئەو دۆخە بێت کە خۆی هیچ ئیرادەیەکی نیە لە خوڵقاندنی.

پ: ئەمری واقع: ئەو بەشە لەژیانە کە توانایی ناسین و دەرخستنیمان نیە، لەڕاستی‌دا ئەمری واقع ئەو بەشە لە جیهانی مەیە کە هێشتا مرۆڤەکان لەت و پەتیان نەکردوە، ئەو لەسەر ئەو باوەڕەیە کە دەرکەوتەکان بۆیە واقعین چوون عەقڵانی نین، واتە ئەو باوەری بەهیچ مانایەک و فۆرمێکی مانایی وەک گەوهەر لەپشت دەرکەوتەکان نیە. ئەو بە پێداگری لەسەر جیاوازی سترۆکتووری زەینی مرۆڤەکان بەو ئاکامە دەگات فۆرمی زەینی دەسکرد و ئۆبژەیەکی زەینی مرۆڤەکانە کە لەژێر کارتێکەری دەروونی نابەئاگای مرۆڤ بەرهم دێت.[6].  بۆ وینە دەکرێ باس لە نەخۆشی ئەیدز بکرێت، تاقمێک ئەو بە سزای هاوڕەگەزخوازی دەزانن، تاقمێک وەک سزای بەلاڕێ‌داچوون لەژیانی ئایینی پێناسەی دەکەن، تاقمێکی تر بەرهەمی ناوەندەکانی تۆژینەوەی ڕێکخراوەی سیا پیناسەی دەکەن. دەکرێ نەتەوەخوازی و کوردایەتیش وەک ئەمری واقع پیناسە بکرێت، بە هۆی ئەوەکە تاقمێک ئەوی وەک پیلانی دەرەکی بەدژ ئێران، عێراق، تورکیا و سوریا پیناسەی دەکەن، تاقمێک وەک وەهمێکی خەیاڵی دەیبینن، تاقمێکی‌تر وەک بەرهەمی ئەمرپیالیسم و بۆرژوازی دەیبینن و تاقمێکی تر وەک حەولێک بۆ گەیشتن بە ماف و ئامانجەکانیان پیناسەی دەکەن.

جیاوازی بۆچوونەکان لە دەلاقەی دەروون شیکاری لاکان‌ڕا:

بەپێچەونەای پزیشکی دەروونی کە پێ‌داگری لەسەر دیاردە و نیشانە ڕواڵتێکان وەک بنەما بۆ چارەسەری کێشە دەروونێکانی مرۆڤ دەکات، واتە بەتەنیا لەسەر ئەساسی ئەو نیشانانەی کە هەیەتی کێشەکەدیاری دەکات. بۆ وێنە کاتێ مرۆڤ کە باس لە کەم خەوی، بێ خەوی، بێ وازی و گۆشەگیری دەکات، پزیشک بەو ئاکامە دەگات مرۆڤ تووشی خەمووکی بوە و شێوەی دەرمانی بۆ دیاری دەکات. بەڵام لە دەروون شیکاری لاکان دا بەگرینگی دان بە سترۆکتووری زەینی مرۆڤ و جۆری تفسیر و خوێندنەوەی مرۆڤەکان بۆ کێشەکان، جۆری چارەسەری دیاری دەکرێت. لاکان لەسەر ئەو باوەڕەیە کە بەهۆی جیاوازی سترۆکتۆری زەینی مرۆڤەکان و جۆری تفسیری کێشەکان بێ گومان شێوەی چارەسەریش جیاوازە و ناکرێ تەنیا بەهۆی وێکچوونی نیشانە و دیاردە ڕواڵەتێکان لەیەک شێوە چارەسەری کەڵک وربگیرێت. چوون زۆر جار لەغیابی گرنگی دان بە سترۆکتووری زەینی مرۆڤ و جۆری تفسیری ئەو، شێوەی چارەسەری نەتەنیا ئاکامی پۆزەتیڤی نابێت کە لێکەوتەی نێگەتیڤی لێ دەکەوێتەوە. بۆ وێنە لەوانەیە مرۆڤێک تووشی ڕەشبینی بێت، لاکان لەسەر ئەساسی دیاردەی ڕۆاڵەتی ڕەش بینی شێوەی چارەسەری دیاری ناکات، بەڵکە بۆ لاکان گرینگە کە تەفسیری ئەو مرۆڤە لە ڕەش بینی چیە ئاخۆ وەک دیاردەیەکی واقعی لێی دەڕوانێت یان دیاردەیەکی وەهمی، جۆری ئەو تفسیرانەیە کە مەجال بە لاکان دەدات شێوازی چارەسەری کێشەکە دیاری بکات.

دەروون شیکاری لاکان بۆ چارەسەری قەیرانی دابڕانە سیاسێکان و جیاوازی خوێندنەوەو بۆچوونە سیاسیکان دەتوانێ ڕێگاچارەیەکی گونجاو بێت. بۆ وێنە بۆ چارەسەری جیاوازی خوێندنەوە لە کوردایەتی و نەتەوەخوازی، پێویستە سترۆکتۆری زەینی و سۆبژێکتیوی تاک و چۆنیەتی تەفسیر و تەحلیل کردنی کوردایەتی، نەتەوەخوازی، دەلاقەو ڕەهەندە جیاوازەکانی کە لە ژێر کاریگەری جیاوازی سترۆکتوورە زەینێکان‌دایە بناسرێت و فام بکرێت. کوردایەتی بۆ هونەرمەندێک، ئەدیبێک، نووسەرێک، مێژوونوسێک، کۆمەڵناسێک و سیاسێک‌ دەتوانێ فۆرمیکی مانایی جیاوازی هەبێت، بۆ بەشێک لە سیاسێکان ئاڵوگۆڕی سیاسی دەتوانێ ڕێفۆرمیستانە بێت، واتە ئاڵوگۆر هێنان لە فۆرمی پاوانخواز و دیکتاتۆری دەسەڵات لە خوارێ‌ڕا بۆ سەرێ، رەوتیکی هەنگاو بە هەنگاو کە بەگۆڕینی فۆرمی سۆبژێکتیوی تاک دەست‌پێدەکات و لەکۆتایی‌دا بەگۆرینی فۆرمی ئۆبژێکتیوی ‌دەسەڵات و بنیادنانی دەسەڵاتیکی دیمۆکراتیک بە ئاکام دەگات. بۆ بەشێکی تر لە سیاسێکان  ئاڵوگۆرێ دەتوانێ شۆرشگێرانە( لەسەرێ ڕا بۆ خوارێ) بێت، واتە زەروورەتی ئاڵوگۆر پێهێنان لە فۆرمی ئۆبژێکتیڤی دەسەڵات بەبێ زەروورەتی گۆڕینی فۆرمی سۆبژێکتیڤی تاک. بۆ بەشیک لە سیاسێکان ئامانجی خەبات دەتوانێ دەستەبەر کردنی مافی نەتەوەیی بەشیوەی سەربەخۆیی یان فێدرالیزم بێت، بۆ بەشیکی تر لە سیاسیکان ئامانجی سیاسەت دەتوانێ تێکۆشان بۆ لەناو بردنی هەڵاواردن بێت، بۆ بەشیکی تر دەتوانێ بنیادنانی کۆمەڵگایەکی عادڵانە بێت و....هتد.

هیچ ڕوانگە و خوێندنەوەیەک ناتوانێ و مافی ئەوەی نیە کە خۆی بە تاکە لایەنی ڕەهای ڕاستەقینە بزانێت و حەولی سڕینەوە و لەناو بردنی لایەنە جیاوازەکان بدات مدام باوەری بە دێمۆکراسی و فەریی هەیە.  بەهۆی ئەوەکە خۆی وەک هەموو ڕوانگە و خویندنەوەکانی تر دەسکردی(بەرساختە) ئەندێشە، بەستێنێکی مەکانی و زەمانیە[7]. هەرجۆرە تاک خوێندنەوەیەک، تاک ڕوانگەییەک بە مانای بەستێن بۆ بەرهەم هێنانی تۆتالیتاریسم و سرینەوەی فرەییەکانە، حەولیکی رواڵەتیانە کە دەتوانێ بەرهەم هێنی قەیران و ڕادیکالیسمی دژبەرانە بێت[8].

ئاکام:

 بێ‌گومان دەکرێت جیاوازێکان بەشێوەیەکی گونجاو چارەسەر بکرێن. جیاوازی لە خوێندنەوەی هەموو دەرکەوتەکانی سیاسی و کۆمەلایەتی، کلتووری، هوونەری، ئەدەبی و....هتد،  بە شێوەی لاکانی بەگرینگی دان بەسترۆکتووری زەینی مرۆڤەکانی کۆمەڵگا و جیاوازی تفسیری مرۆڤەکان. دەکرێ شێوەی گونجاوی چارەسەری بۆ جیاوازیکان و دابڕانەکان بدۆزرێتەوە. لەڕاستی‌دا لاکان بەگەڵالەکردنی سێ دیاردەی ئەمری خەیاڵی، ئەمری نومادین و ئەمری واقع بەستێن و بنەماکانی دەروونی و زەینی فرەییەکان و جیاوازێکانی شی‌کردۆتەوە و بەشێوەیەکی سۆبژێکتیوانە شەرعییەتی پلۆرالیزم و فرەیی نیشان داوە. ئەو بەئەمری خەیاڵی نیشان دەدات کە هەرجۆرە حەولێک بۆ سەپاندنی خەیاڵی "خود" وەک تاکە دەرکەوتەی ڕەها هەڵەیە. بە ئەمری نومادین نیشان دەدات کە تاکەکان و مرۆڤەکان لەژێر کارتێکەری دەرکەوتەکانی جیهانی دەرەوەی زەینی مرۆڤن و بە ئەمری واقعی نیشان دەدات کە پلۆرالیزم واقعێکی حاشا هەڵنەگرە. لاکان نیشانی دەدات کە هەر جۆرە حەولێک بۆ چارەسەری کێشە و قەیرانەکان بەبێ بەفەرمی ناسینی شەرعییەتی جیاوازێکان نەتەنیا ئاکامی پۆزەتیڤی نابێت کە لێکەوتەی نێگەتیڤیشی دەبێت.

سەرچاوەکان:

1_ Bernhard Pörksen (Hrsg.): Schlüsselwerke des Konstruktivismus. 2. Auflage. Wiesbaden 2015.

2_ Elisabeth Roudinesco (Autor), Hans-Dieter Gondek (Übersetzer), Jacques Lacan: Bericht über ein Leben, Geschichte eines Denksystems (Deutsch) Hardcover – 1. January 1996.

3_   _Erwin Heinz Ackerknecht: Kurze Geschichte der Psychiatrie. 3. Auflage. Enke, Stuttgart 1985, ISBN 3-432-80043-6.

4_ Hans Strotzka (Hrsg.): Psychotherapie. Grundlagen, Verfahren, Indikationen. Urban und Schwarzenberg, München, Berlin, Wien 1975, ISBN 978-3-541-06931-6.

5_ Karl Dietrich Bracher: Zeitgeschichtliche Kontroversen. Um Faschismus, Totalitarismus, Demokratie. Piper, München 1976, ISBN 3-492-00442-3.

6_ M. Amelang, D. Bartussek: Differentielle Psychologie und Persönlichkeitsforschung. Kohlhammer, 2001, ISBN 3-17-016641-7.

7_   Jacques Lacan (Autor), Norbert Haas (Übersetzer),Die vier Grundbegriffe der Psychoanalyse (Das Seminar von Jacques Lacan, Buch 11) (Deutsch) Paperback – 1978

 8 _Peter Fonagy: Bindungstheorie und Psychoanalyse. Klett-Cotta, Stuttgart 2003.

---

[1] _  Elisabeth Roudinesco (Autor), Hans-Dieter Gondek (Übersetzer), Jacques Lacan: Bericht über ein Leben, Geschichte eines Denksystems (Deutsch) Hardcover – 1. January 1996.

[2] _M. Amelang, D. Bartussek: Differentielle Psychologie und Persönlichkeitsforschung. Kohlhammer, 2001, ISBN 3-17-016641-7.

[3] _Hans Strotzka (Hrsg.): Psychotherapie. Grundlagen, Verfahren, Indikationen. Urban und Schwarzenberg, München, Berlin, Wien 1975, ISBN 978-3-541-06931-6.

[4] _Erwin Heinz Ackerknecht: Kurze Geschichte der Psychiatrie. 3. Auflage. Enke, Stuttgart 1985, ISBN 3-432-80043-6.

[5] _Peter Fonagy: Bindungstheorie und Psychoanalyse. Klett-Cotta, Stuttgart 2003.

[6]   _  Jacques Lacan (Autor), Norbert Haas (Übersetzer),Die vier Grundbegriffe der Psychoanalyse (Das Seminar von Jacques Lacan, Buch 11) (Deutsch) Paperback – 1978

[7] _ Bernhard Pörksen (Hrsg.): Schlüsselwerke des Konstruktivismus. 2. Auflage. Wiesbaden 2015.

[8] _ Karl Dietrich Bracher: Zeitgeschichtliche Kontroversen. Um Faschismus, Totalitarismus, Demokratie. Piper, München 1976, ISBN 3-492-00442-3.

سەرچاوە: گۆڤاری ڕامان ژوومارە ٢٧٠

دوایین حەولەکانی ئێران بۆ پاراستنی بەرجام

 قسەوباسێک لەگەڵ کاناڵی ئاسمانی روودا لەمەر دوایین حەولەکانی ئێران بۆ پاراستنی بەرجام

له‌ گوتاری هێزه‌وه‌ به‌ره‌و هێزی گوتار

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

لاواز بوونی کلتوور و عەقلییەتی ئۆرتۆدۆکسی وەک بنەما و ئەساسی "ئایدۆلۆژی" لەپاش ڕوخانی یەکێتی سۆڤییەت، پەرەی هزر و ئەندێشەکانی زانستی بەهۆی پەرەی کەرەسە و ئامێرەکانی ڕاگەیاندن و تۆری ئینتێرنێت کە توانی بەشی هەرە زۆری سنوورەکانی جوغرافیایی و سانسۆری لە وڵاتە پەرەنسەتاندۆکان ببەزێنێت و فەشەڵ هێنانی ئایدۆلۆژیکان بۆ بەرهەم‌هێنانی خواست و ئامانجە مرۆییەکان رەنگە گرینگ‌ترین هۆکار بن کە بەرە بەرە بوونە هۆکاری پاشەکشەی هێژمۆنی چەمکی ئایدۆلۆژی، بەجۆری کە ئیتر "ئایدۆلۆژی" پێگە و ئەرزشی خۆی بەرە بەرە لەدەست دا. لەڕاستی‌دا ئایدۆلۆژی سێ کێشەی گرینگی  لەگەڵ دابوو وە هەر ئەو کێشانەش بۆ ئایدۆلۆژی بوونە سەرچاوەی قەیران و بەربەستی قوڵیان بۆ ساز کرد:

١_ ئایدۆلۆژی لەسەر بنەمای دوانەی ئاگایی ڕاستی/کازب بنیاد نراوە، بەجۆرێ کە تەنیا یەک ئاگایی راست هەیە و ئەوانی تری هەموو کازبن، هەر ئەوەش بنەما و سەرەتای پاوانخوازێتی بوو لە نیزام و پێکهاتە ئایدۆلۆژیکەکان‌دا.

٢_  ئایدۆلۆژی لەخۆگری دوانەی زانست/ درووشمە، بەجۆری کە بەشی هەرە زۆری فۆرمی مانایی ئایدۆلۆژیکان زۆر کەمتر بنەمای زانستیان هەیە و بەپێچەوانی زانست کە پاراو کەری شعور و عەقڵی مرۆڤەکانە، پاراو کەری هەست و ئیحساسی مرۆڤەکانن.

٣_ ئایدۆلۆژێکان لەخۆگری دوانەی تاک/ کۆمەڵن، بەجۆری کە تاک بەبی ئەوەکە هیج دەور نەقشیکی هەبێت لە کۆمەڵ‌دا فیدا دەکرێت، واتە ئۆبژەیەک بەرهەم دێت لە خزمەت مێتا ئۆبژەیەکی تر بەناوی کۆمەڵ.

کۆبوونەوە ئەو دیاردە گرینگانە لە ناو ئایدۆلۆژیکان‌دا بوونە هۆی فەشەڵ هێنان و سەرکەوتوو نەبوونی ئایدۆلۆژیکان وەک سیستمێک کە لەخۆگری باوەرێکی دوگم بوون کە مەجالی سەیروورەت و بەڕۆژ بوونەوەیان لەناو دەبرد. 

دەوری گوتار:

گوتار بەمانای سیستم و پێکهاتەیەکی مانایی، مەعریفی و روانگەییە کە لەڕیگای وشەکان و لێدوانەکانەوە کار دەکاتە سەر دەروون و زەینی تاک و کۆمەلگا، هەڵبەت نەک بەشێوەیەکی کاتی و کورت خایەن کە زۆر جار دەبێتە فۆرماسیونێکی ڕوانگەیی هێژمۆن لە فترەیەکی مێژوویش‌دا، بەو پێیە دەشێ بگوترێ کە گرینگترین ئەرکی گوتار توانایی و مەجالی خوڵقاندنی مانا، شووناس و فۆرماسیونێکی هزری بۆ مسۆگەرکردنی سوبژەیە، واتا توانایی خوڵقاندنی هێزێکی خوڵقێنەر کە بەرهەمی دەست بەسەر زەین‌داگرتنە بەمانای هێزی خوڵقێنەری خود/ ئەوی‌تر. بەرهەم هاتنی گوتار بەمانای دەلاقەیەکە بۆ روانین لەجیهان، مرۆڤ و کۆمەڵگا و دەست‌پێکی بەهێزبوون و دەست بەدەسەڵات راگەیشتنە، دەسەڵات نەک بەمانا سیاسێکەی، بەڵکە بەمانای مسۆگەرکردنی باڵادەستی "خود"، بەمانای هێز، ئیرادە و دەوری "خود" لە ئاڵوگۆرێکانی جیهان و کۆمەڵگادا. چاوخشاندنێک بە بۆچوون و تاریفەکان لە گوتار دەری دەخات کە گوتاریش وەک ئایدۆلۆژی سیستمێکە کە لەخۆگری باوەر، ڕوانگە و عەقڵییەتە، بەڵام بۆچی گوتار جیگای بە ئایدۆلۆژی لێژ کرد:

١_ گوتار بەپێچەوانەی ئایدۆلۆژی لەخۆگری قەزاوەتی  ئەرێنی و نەرێنی نیە. بەو شێوەیە گوتار بەهیچ شێوەیەک نە مەجال بۆ پاوانخوازێتی دەرەخسێنێت و نە دەبێتە بەربەست بۆ پلۆرالیزم و فرەیی.

٢_ گوتار بەپێچەوانەی ئایدۆلۆژی باوەری بە پلۆرالیزمی حەقیقەتەکان هەیە و حەقیقەتەکان لەناو گوتاردا مانا پەیدا دەکەن، بەو شێوەیە گوتار بە پێچەوانەی ئایدۆلۆژی، بەهۆی ڕێژەیی بونی تایبەت مەندی زانستی بەخۆیەوە دەگرێت.

٣_ باوەر بە حەقیقەتەکان لە گوتاردا شەرعییەت دەدا بە تاکی سەربەخۆی ئاگا کە وەک سوبژە مەجالی دەرکەوتنی هەیە و خۆبەخشانە و ئاگایانە کۆمەڵ وەک مێتا سوبژەیەک بەدی دێنێت بەبێ ئەوەیکە لە کۆمەڵ‌دا بتوێتەوە و ببێتە ئۆبژە.

بێ گومان گوتار لەخۆگری سیتسمێکی مانایی، ڕوانگەیی و مەعریفیە، واتە لەخۆگری کۆگشتیەک پێناسە و روانگە لەمەر هەموو دیاردەکانی ژیانی تاک، کۆمەلگا و جیهانە کە ئامانجی سەرەکی ئەو هێژمۆن کردن و بالادەست کردنی "خود"ە. ئەو "خود"ە سەرەتا تاکە وەک سوبژە و لە ئاستێکی‌تردا دەگاتە کۆمەڵگا وەک "مێتا خود" واتە سوبژەیەکی گەورەتر و بان تر لە سوبژە تاکەکان کە بەر لەوەکە لەفۆرمی روالەتی و عەینی‌دا دەربکەوێت لە زەین و ئەندیشەی تاک‌دا دادەڕێژرێت و لە پێوەندی ئینتێرسوبژێکتیڤی نێوان سوبژەکان‌دا پەرە دەستێنێت و فۆرمی ڕواڵەتی بەخۆیەوە دەگرێت، بەو شیوەێە "هێز"ێکی کە سەرەتا وەک تاک بوونی هەیە دەبێتە "مێتا هێز" لە کۆمەڵگادا. بەواتایەکی تر هێز سەرەتا فۆرم و دیاردەیەکی زەینی و دەروونیە، واتا لایەنی سوبژێکتیڤە، نەقشە ڕێگایەکی زەینی و دەروونیە بۆ هێژمۆن بوونی تاک کە لەغیابی ئەو تاک هیج کات ناتوانێ وەک هێز دەربکەوێت و هێژمۆنی پەیدا بکات، لەپاشان دەبێتە دیاردەیەکی دەروونی و زەینی کۆمەڵگا و لە کۆتایی‌دا لە فۆرمی هێژمۆنی ڕوالەتی و هێزی ڕوالەتی بەشێوەی زاڵ بوونی هێندێ کۆمەڵگا بەسەر هێندێکی‌تردا دەردەکەوێت. بەشێوەیەکی سادەتر دەشێ بگوترێت کە دەبێ هەر بوونێک (چ تاک، چ کۆمەلگا و چنەتەوە) گوتارێکی( ئەندێشەیەک و فۆرمێکی زەینی) لەمەر هێز هەبێت واتە دیاری بکات پیناسەی ئەو بۆ هێز چیە، لەپاشان دەکرێ بە کەڵک وەرگرتن لەو گوتارە( ئەندێشە و فۆرمە زەینیە) بەرو مسۆگەر کردن، هێژمۆنی و پەرە هەنگاو بنێت. چونکە ئەو گوتارە دەبێتە ڕایەڵێک و کەرەسەیەکی هارمۆنی دەر کە تاکەکان لە دەوری یەک کۆدەکاتەوە و پێش بە دابڕان دەگرێت. لەژێر تیشیکی ئەو گوتارە لەمەر هێز تاکەکان(سوبژەکان) لەناو فۆرماسیونێکی بەرین و گەورەدا بەناوی کۆمەڵگا( مێتاسوبژرە) یەک دەگرن، ئەو یەک گرتوویە لەڕاستی‌دا بەرهەمی هێزی گوتارە کە لە فۆرمی زەینی‌ڕا فۆرمی روالەتی بەخۆیەوە دەگرێت، بە هەر ڕیژەیەک ئەو گوتارە لەمەر هێز بەستێنی بەربڵاوتر و فراوان‌تر بێت ئەوا خاوەن هێزتر و هێژمۆن‌تر دەبێت و کۆگشتیەکی بەربەرین‌تر لە تاکەکان و کۆمەلگەکان لەخۆوە دەگرێت.

وتەی کۆتایی:

کورد هەتا ئێستاکەش لەژێر کارتێکەری چەمکی ئایدۆلۆژی دایە و خەباتی کورد خەباتیکی ئایدۆلۆژیکە، بە لەبەر چاوگرتنی ئەوە دیاردانەی کە وەک قەیران و کێشە بۆ ئایدۆلۆژی باسیان لیوەکرا، خەباتی کوردی پیوێستە ببێتە خەباتێکی گوتاری، خەباتێک کە لەخۆگری گوتارێک لەمەر هێزە، هێزە نە بەمانای ئایدۆلۆژیک و ئۆبژێکتیقەکەی( چەک، پارە و مرۆڤ وەک ئامراز و کەرەسە) بەڵکە بە مانای گوتاری و سۆبژێکتیڤێکەی( هێژمۆنی و شەرعییەتی تاکی سەربەخۆ و ئەندێشەی زانستی، دیاردەی زانستی نە بەمانای پۆزەیتۆویستێکەی کە بە مانای بوونەی نموونە و وینای سەرکەوتوو لە عەمەڵ‌دا وەک شایەد). لەوەها دۆخێک دایە کە خەبات وەک دژکردەوەیەکی بەربەرین و یەکگرتوانەی هەموو تاکەکانی ناو کۆمەلگا بۆ سەروەری و باڵادەستی نەتەوە(مێتا خود و مێتا سوبژە) بە دژ هیژمۆنی، باڵادەستی و چەوسێنەری ئەوی تر وەک میتاغەیرییەت پەرە دەستێنیت و هەم ئازادی بە مانای سەروەری و سەربەخۆیی "خود" و هەم دێمۆکراسی بەمانای شەرعییەتی خوەدەکان، ئەندێشەکان و گوتارەکان بەرهەم دەهێنێت، جێگۆرکیی خودەکان و فرەییەکان خوڵقینەری سەیروورەت و بەرۆژ بوونەوەی هێز دەبێت و بە رۆژ بوونەوەی هێزیش دەبێتە هۆی سەیروورەت و بەهێز بوونەوە خود.

سەرچاوە: http://www.wishe.net/detailsWtar.aspx?NusarID=97&Jmare=1372

ماملێ زایەڵەی کوردایەتێکی ڕادیکاڵ

(دیاردەناسی هونەری کوردانەی مامۆستا مەحەممەدی ماملێ)

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

دیاردەناسی بریتیە لەناسین و شرۆڤەی دیاردەکان و دیاردەکانیش هەموو ئەو دەرکەوتانەن کە لەچوراچێوەی دەرک و ئاگایی مرۆڤەکان‌دا دەگوونجێت، بەواتایەکی تر بەمانای شرۆڤە و ناسینی فۆرم و پێکهاتەی ئەزموون و ئاگا بوونە. دیارە ناسی لەڕاستی‌دا ئاگا بوونی زەینی و دەروونی مرۆڤەکان شرۆڤە دەکات کە بەرهەمی ئەزموون کردنێکی ڕاستەوخۆیە ، درووشمی دیاردەناسی گەرانەوە بۆ گەوهەر و هەناوی دیاردەکانە. لە فەلسەفەی کانت‌دا دیاردە ناسی لەخۆگری هەموو ئەو دەرکەوتانە بوون کە پەیوەستی بە ئەزموون بوون، یانی هەر شتێکی زەمان و مەکان بۆ ئیمەی دەردەخەن. دیاردەکان لە ئەندێشەی هۆسرل‌دا ئەو ڕاستیانە لەخۆ دەگرێت کە لە چوارچێوەی ناسیاوی مرۆڤ‌دا دەگونجێت. بەو پێیەش دەشێ بگوترێ کەکوردایەتی و کورد بوون ئەو دیاردەیە کە لە هوونەری مامۆستا مەحمەممەدی ماملێ‌دا دەدرەوشێتەوە، یان دەشێ بگوترێ کە مامۆستا مەحەممەدی ماملێ زایەڵەی ئەو کوردایەتی و کورد بوونەیە کە لە هوونەردا دەرکەوت.

هوونەری ماملێ دیاردەیەکی کوردانەی ڕادیکاڵ:

بۆچی هوونەری ماملێ تا قوڵترین مەڵبەندی هەستی مرۆڤی کورد رۆچوە؟ چ شتێک لە هوونەری ماملێ‌دا هەیە کە دەشێ وەک ئاوێنەی باڵانوینی هوونەرێکی کوردانەی پێناسە بکەیت؟

هوونەری ماملێ سەفەری ئەزموون و ئاگابوونی دەروونی و زەینی مرۆڤەێکە لە  هەناوی کلتوور، نۆرم و هەستی کۆمەلگایەکی کوردانەدا. ئەگەر بیرمەند ناوەرۆکە هزرێکانی نادیاری ناو شادەمارەکانی زەینی و رواڵەتی کۆمەڵگەکەی دەخاتە ناو بازنەی ڕەستە و لەفۆرمی پاردایمێکی فەلسەفی، کۆمەلناسی و..... هتد دا دەیانخاتە بەردەم تاک و کۆمەلگا بۆ هۆشیار بوون و ناسیاوی پەیدا کردن لەمەر "خود"وەک تاک و "خود" وەک کۆمەلگا لە فۆرمی مێتا تاکێک‌دا، ئەگەر رێبەرێکی سیاسی وەک کاریزمایەکی نەتەوەیی بە ئاگایی پەیدا کردن و ناسینی ڕوحی نەتەوەیی دەبێتە پێشەوایەک و نەتەوەکەی بەرەو کەنارەکانی بەختەوەری، سەربەخۆیی و سەربەرزی دەبات، ئەگەر شاعیرێک بە ئاگایی پەیدا کردن، بیستنی ترپەی ڕوحی هەستی کۆمەڵگاکەی و مەلەوانی لەناو  زەریای ئەو هەستەدا وشەکان دەکاتە بەستێنی گەشانەوە و پەرەی عەشق وخۆشەویستی مرۆڤەکان و تاکەکانی ناو کۆمەلگا بەرامبەر بەیەک، ئەوا موزیسیەنێک ئەو زەین و هەستانەی کە موڵکی تاک و کۆمەلگایەکن دەکاتە هارمۆنیکی هەست بزوێنی دەنگەکان و گۆرانی بێژێکیش دەبێتە بێژەری  ئەو زەین و هەستە نادیارانەی کە تاکەکان لەناو جەغزێک‌دا بەناوی کۆمەلگا لێک گرێ دەداتەوە. واتە بیرمەندێک، ڕێبەریکی کاریزما، موزیسیەنێک و گۆرانی بێژێک ئەو کاتەی دەبێتە ئاوینەی باڵانوینی بیر، شعور، خواست و هەستی کۆمەلگا و نەتەوەیەک ئەوا دەبیتە کەسایەتێکی نەتەوەیی و درەوشاوە لەناو کۆمەلگا و نەتەوەکەی‌دا.

مامۆستا مەحەممەدی ماملێ یەک لەو هوونەرمەندانەیە کە وەک ئەستێرەیەک لە ئاسمانی هوونەری نەتەوەیی و هەستی نەتەوەیی کوردا دەدرەوشێتەوە، ماملێ لەو دەگمەن هوونەرمەندانەیە کە بە ئەزموون کردن و ئاگابوونێکی ڕادیکاڵی دەروونی و زەینی لە ڕوحی نەتەوەیی و نۆرم و کلتووری نەتەوەیی کورد، توانی ئەو ڕوحە نادیار و شاراوەیە لە دەنگ و گۆارانێکانی‌دا دەربخات و ببێتە سەرچاوەیەکی ئاگایی و ناسیاوی پەیدا کردنی تاک و کۆمەڵگەکەی لەگەڵ ئەو ڕوحە نادیارە. واتە چ ئەو کاتەی ماملێ عاشقانە دەبێژێت، چ ئەو دەمەی سیاسی دەبێژێت، لە هەر هەموو حاڵەتێک‌دا نەتەوەیی دەبێژێت، چوون ماملێ بەدەرکێکی زەینی و دەروونی کە لە ڕوحی نەتەوەیی و هەستی نەتەوەیی پەیدای کردبوو، توانی بەرهەم هێنی ئەو گورانێ کوردانەیە بێت کە زۆربەی تاکەکانی کۆمەلگا دەتوانن خۆیانی تیا ببیننەوە. بێ‌گومان لەغیابی دەرک و فامێکی ڕادیکاڵ، غیابی ئەزموونێکی زەینی قوڵ ئەو هوونەرە بەرهەم نەدەهات و مامۆستا ماملێ هیچ کات نەدەبوو بە ڕووگەی هەست و کلتووری نەتەوەکەی. بەو شێوەیە هوونەری مامۆستا مەحەممەدی ماملێ سەرچاوەیەکی ڕەسەنی کوردانەیە کە ڕوح و هەستی کوردانە تیا قەڵبەزە دەدات و تیا دەردەکەوێت. بەکورتی دەشێ بگوترێ کە مامۆستا ماملێ تاکی ڕەسەن و نابی مێژوو ، هوونەر، ڕوح و هەستی  نەتەوەی کوردە. سەرچاوەیەکی پاراوی هوونەری کە لەتەنیشت هەموو دیاردەکانی تری مێژویی،سیاسی، کۆمەڵایەتی دەکرێ وەک سەرچاوەیەکی ئاگایی بەخشی نەتەوەیی لە ئاستی هوونەری‌دا چاوی لێ بکرێت و شوناسی و تێمای نەتەوەیی کوردانەی تیا بدۆزینەوە.

سەرچاوە: http://www.mamle.net/?p=10232