پادنیشانەو پادهێما لە دوایین هێرشی ئەردۆغان بۆسەر کورد

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

نیشانەناسی زانستی موتالا‌وخوێندنەوەی نیزامی نیشانەکانە(زمان، وشە، هێماکان و...)، رەوتێکی تەئویلی‌و کەرەسەیەکی شرۆڤەیی بۆ فام‌و تێگەیشتن لەراستی شاراوەوحەشاردارو لەپشت نیشانەکانە. لەبەستێنی زانستی سیاسی‌دا نیشانەناسی حەولی ناسینی شووناسی لکێندراوی‌‌دەرکەوتە سیاسێکان و پێوەندی ئەو دەرکەوتانە بەراستێوە دەدات. بەواتایەکی تر نیشانەناسی بەفۆکوس لەسەر کرداری نیشانەکان، باس لە بەرهەم‌هاتنی ماناوچۆنیەتی مانادارکردنی ژینگەی‌سیاسی مرۆڤەکان بەهۆی نیزامی نیشانەکان دەکات. بەباوەری ئەو پارادایمە دەرکەوتە سیاسێکان بێ‌گومان بەتەبیایی مانا نادەن، بەڵکە لەدەروونی رایەڵێک لەماناکان کە بەهۆی نیشانەکان بەرهەم دێن مانا پەیدا دەکەن.

بێ‌گومان جیهانی سەردەم جیهانی نیشانەکان و ژینگەی سیاسی سەردەم بە ژینگەی زانیاری-پێوەندی پێناسە دەکرێت، واتە جیهانی بەراگەیەنەر کراوە، لەروانگەی پارادایمی نیشانەناسی‌دا تایبەت‌مەندی چاخی سەردەم دەرک و فام کردنی ئەو بە هۆی نیشانەکانە، ئەو پارادایمە بەرهەم هێنی ئەو روانگەیەیە کە موتالا و شرۆڤەی نیشانەکان(زمان، وشە، هێماکان و ....) دەتوانێت یاریدەدەر بێت بۆ ناسینی دەوری دەلالەت و نیشانەکان لە بنیادنان و پێکهینانی رووداوە کۆمەڵایەتێکان و ئەمری سیاسی، لە هەمان کاتیش‌دا نیشانەناسی یارمەتیمان دەدات تا لەروانگەیەکی نوێ و تازەوە باس لە مانای دەرکەوتەکان و یەک لەوان دەرکەوتە‌سیاسیکان بکەین. واتە ئەو پارادایمە یارمەتیمان دەکات تا بەسەرچاوەی حەشاردراو لەپشت ئایدە کۆمەڵایەتی، کلتووری و سیاسێکان بگەین. بوردیار لەسەر ئەو باوەرەیە کە هێژمۆنی نیشانەو هێماکان لە جیهانی سەردەم تا ئەو رادەیەیە کە ئەساسەن واقەعییەتکانی مەحو کردۆتەوە، ئەو لەسەر ئەو باوەرەیە کە نیشانەکان رەنگدانەوەی واقعییەتێکی بنەرەتیە کە واقعییەتێکی تری رواڵەتی دایپۆشیوە و جەعلی کردوە.

"نیشانە ناسی هێرشی "لقی زەیتون"ی تورکیا بۆ سەر رۆژئاوا"

 لە روانگەی نیشانەناسێوە، وشە هێماو نیشانەی رەوتێکی‌ئامانجدارە کە بەمەبەستی بەرهەم‌هێنانی بەرهەم‌گەلێکی مانایی وهزری لەناو حافزەی گشتی کۆمەڵگادا بۆ مەبەست یان مەبەست‌گەلێکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئەدەبی و ئابووری کەڵکی لێ وەردەگیرێت.  دروشمی دوایین هێرشی ئەردۆغان بۆ سەر کورد لەژێر ناوی "لقی زەیتون" دەستی پێکرد، ئەوە لەکاتێکدایە کە زەیتون وەک دال هێما و نیشانەی مەدلوولی ئاشتی وئاشتەواییە.

ئەدی بۆچ ئەردۆغان لەو دەستەواژەیە کەڵکی وەرگرتوە؟ ئەردۆغان وەک میراتگری عەقڵییەتی بناژۆخواز و پاوانخوازی ئایینی بەردەوام لەلایە کوردەکانەوە بە هێنانە ئارای رەوت و کردەوەگەلی مەدەنیانە و ئاشتیانە تووشی چالش و قەیران بوە، کوردەکان بەردەوام مەدنیانە و ئاشتیانە حەولی پرۆبلماتیزە کردنی خواست و کێشەکانیان داوە بەڵام بەردەوام لەلایەن ئەردۆغانەوە سەرکووت کراون و ئەمەش هەزینەساز بووە بۆ ئەردۆغان چ لەناوخۆ و چ لەدەرەوە. ئەردۆغان ئەمجارە بەکەڵک وەرگرتن لەو دەستەواژەیە وەک نیشانە و سێمبۆل حەولی‌دا بەخوڵقاندنی پێرسپێکتیڤێکی نوێی مانایی، هێژمۆنی گوتاری و مانایی رەوتی ئاشتی خوازانەی کوردەکان تووشی ململانی‌بکات و جۆرێک کۆگشتی و مەشرووعییەت لە حافزەی کۆمەڵگای دەروە و ناوخۆ رێک بخات. ئەو کە بەردەوام لەلایەن گوتاری کوردەکانەوە تووشی قەیران و ململانی ببوو، ئەمجارە بە کەڵک وەرگرتن لەو دەستەواژەیە وەک نیشانە و هیما، رەوتێکی پادنیشانەیی‌و پادژگوتاری دەست پێکرد بۆ بەرەئەنگار بوونەوەی نیشانەیی‌و گوتاری لەگەڵ کوردەکان، چوون باش دەیزانی کە کوردەکان هەم لە بەستێنی رواڵەتی و هەم لەبەستێنی گوتاریدا رووبەروو بوونەوەیەکی چڕیان لەگەڵ گوتار و رواڵەتی دیکتاتۆرییەتی ئەردۆغان هەیە و گوتاری کلاسیک و نەرێتی ئەردۆغان هیچ کات نەیتوانیوە هێژمۆنی گوتاری کوردەکان بخاتە مەترسێوە، بۆیەش بۆ هێژمۆن کردنی گوتاری دەسەڵاتەکەی و لەناو بردنی هەرەشەی گوتاری کوردەکان، واتە پێکهێنانی دۆخێکی ئەمنی گوتاری ئەوجارە بەو درووشمەوە هاتەوە مەیدانی هێرش بۆسەر کوردەکان.

نامانجی ئەردۆغان بۆکەڵک وەرگرتن لە "لقی زەیتوون" وەک نیشانە و هێمایەک کە لەدەقەماناییەکان‌دا هێمای ئاشتەواییە بۆ هێرشە سەربازیکەی‌و خوێن‌رشتن، لەراستی‌دا سڕینەوەی قوبحی هێرشەکە و خوڵقاندنی مێنتالیت‌و بەستێنێکی ماناییە بۆ بەقەناعەت گەیاندنی دژبەرانی ناوخۆیی و دەرەکی و یەک‌دەست کردنی بیرورای گشتی ناوخۆی تورکیایە، واتە داگیرکردنی هەمووی تورکیا و دەستبەسەر هەموو ناوەندەکان و دەرگاکانی دەسەڵاتی ناوخۆ داگرتنە، لەهەمان کاتیش‌دا سڕینەوەی هێژمۆنی نیشانەکان و ئەو هێمایانەن کە کورد کەڵکی لەێ‌وردەگرێت، بە کورتی لەتەنیشت شەری ئایدەیی‌و نیزامی شەری نیشانەکان و هێماکانی دەست پێ کرد، ئەردۆغان حەول دەدات بەکەڵک وەرگرتن لەوجۆرە پادکردەوانە دەرک و فامێکی رێک و کۆک لەگەڵ ئامانجەکانی خۆی بەرهەم بهێنێت.

دۆخی هەموو بەدژ هەموان

شاهۆ حوسێنی

دۆخی سرووشتی تامس هابز بەرلەوەکە چەمکیکی مێژویی بێت، کەرەسەیەکی تەحلیلیە کە جێگەو پێگەی مرۆڤ لە ناو چاخ ودەورەیەکی‌زەمانی‌دا پێناسەدەکات، ئامانجی‌هابز لە بەکاربردنی ئەوچەمک ودەستەوەاژەیە دیاری‌کردن‌و وێناکردنی هەلوومەرجیکە کەلەودا گرینگی‌یاسا و پرەنسیپەکانی کردەوەیی‌و دەسەڵاتی‌سیاسی لەرێی تیشک‌خستنە سەر هەرەشەکانی غیابی کردەوەی چوارچێوەدارو دەسەڵاتێکی سەقام گرتوو دەخاتە روو.

چەمکی دۆخی‌سرووشتی هابز بە واتایەکی‌تر پارادایمیکی مێژویی نیە، بەلکە شرۆڤەیەکی لۆژیکیە، هابز ئەوچەمکە لە دوو مانادا بەکاردەبات. یەکەم ئاماژەیەکی‌گشتیە بۆغیابی هەرجۆرە کۆمەلگایەکی مسۆگەری ئینسانی، دووهەم کە تایبەتی ترە، ئاماژە بەغیابی کۆمەلگای‌مەدەنی، حاکمییەتێکی‌هزری، ئەخالقی‌و سیاسی‌دەکات، واتەغیابی‌دەسەڵاتێکی مەشرووعی هزری، ئەخلاقی، کردەوەیی‌و سیاسی کە هەموو وەک مەرجەع هەڵیان بژاردبێت وگوێ رایەڵی دەستووراتی بن. لەوەها دۆخێک‌دا بەهۆی غیابی مەرجەعییەتیکی لۆژیکی، ئەخلاقی، دەرووست بوون بە خردێکی گشتی وکۆمەڵایەتی، هەموو مەجازن‌و ئەو ئیزنەیان‌هەیە هێرش بکەنەسەر ئەوی‌تر بۆپاراستنی خۆ، هابز لەسەر ئەوباوەرەیە کە ئەو دۆخە ئەگەرچی سرووشتیە بەڵام بەهیچ شیوەیەک عەقڵانی‌نییە، چوونکە مرۆڤ بەحووکمی‌عەقڵ کۆمەڵگا سازدەکات، واتە کۆمەلگا بەرساختەیەکی‌عەقڵانییە، سازکردنی کۆمەڵگا لەلایەن مرۆڤەکانەوە کۆتایی دێنێت بە دۆخی سرووشتی و دژایەتی نێوان عەقڵ‌و سرووشت کۆتایی پێ دێنێت.

بێ‌گومان ناوەندو کاکڵی سەرەکی پارادایمی‌هابز مرۆڤ‌سالاری‌و مرۆڤ تەوەرەییە، واتە گرینگی‌دان بە مرۆڤ و رزگار کردنی مرۆڤ لەهەر جۆرە هێرش و هەرەشەیەکە.

دۆخی ئێستای‌کورد، دۆخی "هەموودژی‌هەموویە"ئەودۆخەی کەهابز بەدۆخی‌سرووشتی پێناسەی‌دەکات، دۆخی‌سرووشتی ،دۆخی بەر لەعەقڵانییەت و پەرەی راسیونالیسم. دۆخی لۆژیکی کردەوەی‌بوونەوەرانی جەنگەڵی، دۆخێک کە هەر بوونەوەرەێک بۆبەردەوامی خۆی و پاراستنی خۆی لە هیچ دڕندەیەک بەدژ ئەوی‌تر خۆ نابوێرێت، دۆخی‌سرووشتی چاخی غیابی ئەخڵاقە. کۆمەلگای‌ کوردی لە غیابی دەسەڵاتێکی‌ مەرجەع و مەشرووعی‌هزری، یاسایی و ئەخلاقی کە سەرچاوەی رێنوێنی‌کەرو رێگا پێشاندەری‌ کۆمەڵگا بۆ پاراستنی‌ژیان، ئەهوەنی‌و پەرەی تاک‌و کۆمەڵگا بێت، لەدۆخی شەرو دژایەتی هەموو بەدژ هەموو‌ان‌دا بەسەردەبات، کەس لەخۆ بەدەر کەسی‌تر بەمەشرووع نازانێت و هەمووش بۆ پاراستنیخۆ بەدژ ئەوی‌تر هەموو کردەوەیەکی نەشیاوو نەگونجاو دەکات.

غیابی چوارچێوەی نەزەری بۆ شرۆڤە و خەسارەکانی

شاهۆ حوسێنی

بەشی هەرەزۆری ئەوبەرهەمانەی بەنووسراوەیان بەلێدوان بۆشرۆڤە بڵاو دەبنەوە ناتوانن لەخۆگری واقعی دەرکەوتەکان بن، بەهۆی‌ئەوەکە نووسەریان بێژەرهیچ دەلاقەیەکی نەزەری بۆ تیشک خستنە سەر بابەتەکەی نیەو لەئاکامدا بابەتەکە لەخۆگری هێندێک وشە وحوکمێکی ناراست و هەڵەیە.

گرینگایەتی چوارچێوەی نەزەری لەوەدایە کە دەلاقە و زاویەیەک دەدا بە نووسەر و بێژەر کە لەو را تیشک بخاتە سەر دەرکەوتەکان و لە پەراوێز نووسی و پەراوێز بێژی لە ئەمان دابێت، چوارچێوە نەزەری لە راستی دا وەک لێنز لە وێنەگری دایە، لێنز لە وێنەگری‌دا کەرەسەیەکە کە نوور لەو دەگوزەرێت و دەبێتە هۆی دەرکەوتنی روون و وازحی وێنەی دەرەوە لەسەر فلیم یان وەرگری ناو کامێراکە، لەراستی‌دا ئەرکی سەرەکی لێنز پێکهێنانی وێنەیە کە لە غیابی ئەودا هیچ وێنەیەک بەرهەم نایەت.لێنزەکان چوراچێوەی وێنەکان دیاری دەکەن، هەر لێنزێک وێنەیەکی تایبەت دەدا بە بینەر، غیاب یان لەکارکەوتوویی لێنز وێنەی ڵێڵ و ناروون دەخاتە بەردەم بینەر کە ناتوانێت گوزارشت لە واقعی دەرکەوتە بکات. وەک چۆن لەغیابی لێنزدا وێنەگری بەهیچ شێوەیەک نالوێ، لە غیابی چوارچێوەی نەزەریش شرۆڤە و تەحلیل نالوێت. چوارچێوەی نەزەری یان لێنزی هزری لە شرۆڤەدا زۆر جار لەخۆ گری پارادایمێک یان کۆگشتیەک لە پارادایمەکانە، بەڵام غیابی پارادیم وێنایەکی ڵێڵ و هەڵە دەخاتە بەردەم خوێنەر یان بیسەر، بەداخەوە بەشەی هەرە زۆری نووسراوە و لێدوانەکانی ناو شەقامی سیاسی کورد لە غیابی چوارچێوەیەکی نەزەری رەنج دەبەن و ئەوەش بۆتە هۆی ئەو خەسارە کە هیچ کام لەو نووسراوە و لێدوانانە گوزارشی واقعی شەقامی سیاسی، دەرکەوتەکانی ناو ئەو شەقامە و کێشەکانی نین. لەراستی‌دا لەگەڵ ئەوەدا رۆژانە بەدەیان نووسراوە و لێدوان لەسەر دەرکەوتەکانی سیاسی‌ناو کۆمەلگای کوردی بڵاو دەبێتەوە بەڵام لەحەیسی بەکار بردنی پارادیم و تێئۆریزە کردن و بەپارادایم کردنی دەرکەوتەکان هیچ پێشکەوتێک نابیندرێت. بۆ وینە شرۆڤەکار دەتوانێت لەدەلاقەی پارادایمی کۆمەلناسی مێژوویی، شرۆڤەی گوتار، پارادایمی سیستمی، سایبێرنێتیک، پۆست‌مۆدێرنیسم، رێکخراوەخوازی، پارادایمی رەخنەگرانە، هێرمۆنتیک، پێکهاتەخوازی‌، پارادایمی کایەکان‌، پارادایمەکانی کۆمەڵناسی سیاسی‌وکردەوە خوازی را دەرکەوتەکانی سیاسی شرۆڤە بکات.

چوارچێوەی‌نەزەری‌دەبێتەهۆی‌بەرهەم‌هاتنی‌گوتاروروانینی‌گوتاری‌بۆسەردەرکەوتەکان‌وغیابی‌ئەودەبێتەغیابی‌گوتار وروانینی‌رەمەکی، نازانستی‌وهەڵە بۆسەر دەرکەوتەکان.

رۆژنووس

ئەوبزاڤەی لەشەقامەکانی‌ئێران لەئارادایە پۆتانسیەل‌و وزەی هزری لەوە لاوازترە بتوانێت مەودایەکی زەمانی درێژخایەن ببڕێت‌و ببێت بە شۆرشێک. بناژۆخوازەکان و بەیتی رێبەری لەوەدەچێت چاوەرێ بن کە برێکی تر زەمان بخایەنێت هەم بۆ وەیکە پاساوی بەهێزتریان هەبێت بۆ دژکردوە تووندەکانی دوایی هەم و هەمیش ئەو بزاڤە لە هێز و وزە بکەوێت. بە لەبەر چاوگرتنی وەیکە ئەو بزاڤە خاوەنی پشتیوانێکی گوتاری بەهێز و رێنوومایەکی بەهێز و کاریزما نیە کە بتوانێت بەرەو ئاسۆیەکی دیاری کراوی بەرێت، زۆر بەسادەیی لەبزاڤێکی‌کۆمەڵایەتی‌نارازی بەرەو بزاڤێکی تێکدەروسووتێنەر گواستراوەتەوە، ئەوە دەتوانێت هەم دەستی باڵێکی رژێمی تێدا بێت‌و هەمیش بەرهەمی بێ ئاسۆیی‌و نەبوونی بەرچاو روونی بکەران‌وکۆرگێران بێت، بەڵام هەرچێکی‌بێت لەدرێژەدا لەوەدەچیت لەبەرژەوەندی‌بناژۆخوازن‌وهێزە سەرکووتکەرەکانی نیزامی دا بێت.

غیابی ئەڵترناتیڤێکی گوتاری و عەینی

شاهۆ حوسینی

ئەوەی لەشەقامەکانی ئێران دەگوزەرێت، ئەگەرچی حکوومەت حەول دەدا وای نیشان بدات کە بەدژ دەوڵەتە، واتە بەدژ کۆماری ئیسلامیە نەک شۆرشی ئیسلامی بە واتایەکی روونتر بە دژ دەسەڵاتی حەسەنی رۆحانیە، کە بێ گومان سیاسەتەکانی ریازەتی ئابووری حەسەنی رۆحانی و دابەزاندنی هێزی کریاری خەڵک بە هۆی کەم کردنەوەی پارەی نەغد لەناو بازاداردا بە بیانووی کۆنترۆڵ کردنی ئاوسان هۆکارێکی گرینگی ئەو خۆپێشاندانەیە، بەڵام بەگشتی ئەو خۆپێشاندانانە بەرهەمی فەشەڵی سیستمی حکوومەتی ئایینی لەئێران، دیکتاتۆرییەت و زوڵم و زۆریکی لەرادە بەدەر و گەندەڵی بەرفراوانە، گومان لەوەدا نیە کە ئەو خۆپێشاندانانە دەتوانێت بنەمای شۆرش و بزاڤێکی کۆمەڵایەتی گشتگیر بێت و دەتوانێت ببێتە شۆرشێکی بەربەرین، بەڵام سرنجێک بە درووشمەکانی خۆپێشاندەران بە روونی ئاماژەیەکە بە سەرگەردانی ئەو نارزایەتیانە، درووشم بۆ نان و به دژ گرانی ناتوانێت بەرهەم هێنی شۆرشێکی گشتگیر و داڕمێن بێت، ئەوەش بەهۆی غیابی ئۆپۆزیسیونێکی بەهێزە هەم لە ئاستی گوتاری دا  هەم لە ئاستی رواڵەتی دا ، ئۆپۆزیسیونیکی کە بەرهەم هێنی گوتاریکی ئالترناتیو بێت و پاشەکشە بە هێژمۆنی گوتاری حکوومەتی بکات و بەو هۆیەشەوە ببێتە ئەڵترناتیوی رواڵەتی لە زەین و فکری کۆمەڵگادا، بەجۆرێک کە کۆمەڵگا بتوانێت پشتی پێ ببەستێت و وەک مەرجەع و ئەڵتراناتیو رێنوێنی لێ وەرگرێت لەو کاتە حەساس و گرینگەدا، بۆیەش شیمانەی بێ ئاکام بوونی ئەو خۆپێشاندانانە زۆر بەهێزە بە هۆی ئەوەکە خۆپێشاندان گەلێک کە نەتوانن ئاسۆیەکی گوتاری و رواڵەتی کۆنکرێتیان هەبێت و بەرەو ئەو ئاسۆیە هەڵسووکەوت و کردەوەکانیان رێک‌بخەن، ئەوا لەدرێژەدا تووشی سەرگەردانی و سەرلێشیواوی دەبێت و زۆر زوو لەلایەن دەسەڵاتەوە بەلارێ دا دەبردرێت.

ئێران بەرەو شۆرش؟ شۆرش بەرەو کوێ؟

شاهۆ حوسێنی

  درووشمی خۆپێشاندەران لە ئێران کە سەرەتا دەوڵەتی حەسەنی رۆحانی کردبوە ئامانج، لەوەدەچیت کە رادیکاڵتر بێتەوە و ئەگەر دەسەڵات نەتوانێت ئاراستەکەی لە بەرژەوەندی خۆی بگۆرێت و بەلارێی‌دا بەرێت، رەنگە رێک روو لە لووتکەی دەسەڵاتی سیاسی واتە رێبەری و نیزام بەگشتی بکات. بەڵام ئەوەی لەو نارەزایەتیانە گرینگ‌ترە ئەوەیە کە:

١_ لەغیابی گوتارێکی‌ریکخەروئاسۆیەکی‌سیاسی‌و نیزامیکی‌سیاسی‌ئەڵترناتیو                   
٢_ رێبەرێکی کاریزماتیک کە هێما و سیمای مەرجەعییەتی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بێت

 شۆرشیکی سیاسی لە ئێران چەندە چاوەروان کراوە کە سەربەکەوێت و لە ئەگەری سەرکەوتنی‌دا چەندە چاوەروان کراوە کە دەسەڵاتێکی دێموکراتیک و گەلی بێتە سەرکارە و لە هەموو ئەوانەش گرینگ‌تر دەسکەوتی کورد چی دەبێت؟

 مێژووی نارەزایەتێکانی کۆمەڵگا لەسەردەمی کۆماری ئیسلامی‌دا کە بەربڵاوترینیان بزاڤی سەوز بوو، نیشانی داوە کە بەستێن و بنەماکانی شۆرشێکی گشتگیر لە ئێران لە غیابی گوتارێکی رێکخەری گشتگیر کە بتوانێت هەموو چین و توێژەکان لە دەروی یەک کۆبکاتەوە غایبە، لە هەمان کات‌دا مەرجەعیکی کاریزما و رێکخەر کە بتوانێت وەک رێبەر جا چ کەسیک بێت یان رەوت و ریکخراوەیەکی سیاسی عەمەلەن غایبە و بۆشاییەکەی بەرچاوە، لەوەش نابێت غافڵ بین کە ئێران هێزیکی نیزامی و ئەرتەشێکی زەخیرەی بەربڵاوی بۆ لایەنگری لە ناو شیعەکانی ناوچەدا هەیە کە بۆ پارە و بە پاساوی ئایینی هەموو جینایەتێک دەکەن و هەروەک لە رەوتی بزاڤی سەوزدا دەرکەوت رێژەیەکی زۆری شیعەی لوبنانی، عێراقی بەشداری چالاکی سەرکووتی خەڵک بوون.

دیارە ئەوە حاشا هەڵنەگرە کە دۆخی ناوخۆیی ئێستای ئێران لەگەڵ ساڵی ٨٨٨ ئاڵوگۆری بەسەرداهاتوە و دەسەڵاتی سیاسی ئێران لاوازتر و نامەشرووع‌تر بوە لەناوخۆ، بەتایبەتی لەپاش دەست پێ کردنی دەوری دووهەمی سەرۆک کۆماری حەسەنی رۆحانی کە بەگشتی نیشانی دا زەرفییەت و بەستێنەکانی ئاڵوگۆری و رێفۆرم لە ئێران زۆر بەرتەسک بوونەتەوە و بەشیکی زۆری دەنگدەران بە حەسەنی رۆحانی عەمەلەن پەشیمانن و پاشەکشەیان لیی کردوە.

ئەوەی راستی بێت لە ئەگەری هەرجۆرە ئاڵوگۆریکی شۆرشگێرانە و سوور لە ئێران بە هۆی ئامادە نەبوونی بنەماکانی هزری و گوتاری، رواڵەتی و عەینی، شیمانەیەکی زۆر بەهێزە کە ئێران دەسەڵاتێکی پاوانخواز و دیکتاتۆر ئەزموون بکاتەوە، لەوەها دۆخێک دا ئەگەر کورد وەک کەمینە نەتوانێت دۆست و لایەنگری سەراسەری دیموکرات بۆخۆی پەیدا بکات، ئەگەری زۆر جاریکی دیکە کورد ئەو ویستانەی کە ئێستا وەک ماف دیاری کردوون دەستەبەر نەبێت.

ئیسلامی توندئاژوێ، ئەمریکا، رووسیا

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

بێرژنێسکی راوێژکاری باڵای ئەهەوەنی نەتەوەیی کۆشکی سپی لەسەردەمی سەرۆک کۆماری جیمی کارتێردا بوو. بەناوبانگترین پلان و ستراتژی بێرژنێسکی کەڵک وەرگرتن لە ئیسلامی سیاسی و رێکخراوە ئیسلامێکان وەک کەرەسە بۆ رووبەروو بوونەوە لەگەڵ هێژمۆنی یەکێتی سۆڤییەت لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوین بوو، کە بەشیوەیەکی بەربڵاو لەلایەن دەسەڵاتە چەپەکان لە عێراق، سووریا، میسر، یەمەن  ئەو هێژمۆنیە بەروپێش دەچوو، بێرژنێسکی بە هاوکاری عەرەبستان و پاکستان دوو لە وڵاتە ئیسلامێ تووندئاژوێکان و ناوەندی هزری بەرهەم هێنی ئیسلامی سەلەفی و جەهادی ئەو سەردەم، پلانی پرچەک کردنی ریکخراوە ئیسلامێکانی بە دژ حکوومەتی سەربە سۆڤییەتی ئەفغانستانی دەست پی کرد. پاکستان لەو سەردەم‌دا لەژێر کۆنترۆڵی ئیسلامێ بناژۆخوازەکان‌دا بوو کە بە کۆدەتای ژنراڵ موحەممەد زیائولحەق پەرەیان ئەستاندبوو، ژێنراڵ زیائولحەق ساڵی ١٩٧٧ کۆدەتای لە زولفەقار عەلی بۆتۆ کرد و ئامانجی خۆی ئەتۆمی کردنی پاکستان و پێکهێنانی وڵاتیکی ئیسلامی و حاکم کردنی ئیسلامی راستەقینە راگەیاندبوو، دیارە عەرەبستانیش کە ناوەندی هزری و فکری سەلەفییەت و بناژۆخوازی ئیسلامی بوو.

بناژۆخوازانی ئەفغانستانی:

ساڵی ١٩٧٨ نوورموحەممەد تەرەکی یەکێک لە رێبەرانی حیزبی دێموکراتیکی گەلی ئەفغاسنتان  بەهاوکاری ئەفسەرانی کۆمۆنیست بە کۆدەتایەکی سەربازی توانی دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت و حکوومەتێکی چەپی سەر بە سۆڤییەت لە ئەفغاسنتان بێنێتە سەرکار، لەپاش ئەو کۆدەتایە بزاڤێک بەدژ ئەو دەسەڵاتە کۆمۆنیستە سەری هەڵدا لەژێر ناوی موجاهیدنی ئەفغانستان کە لەخۆگری هزر و شووناسیکی ئایینی ئیسلامی بوو، لەوەها دۆخێک‌دا کە تازە لە ئێران بەهۆی شۆرش، دەسەڵاتێکی ئایینی هاتبوە سەرکار و لەپاکستاینش هەر بەو شێوەیە بە هۆی کۆدەتای زیائولحەو دەسەڵاتێکی ئیسلامی لەسەر کار بوو، ئەو دوو وڵاتە هانی موجاهدینی ئەفغانستانیان دەدا بۆ بەربەرکانی بەدژ دەسەڵاتی کۆمۆنیستی حاکم بەسەر ئەفغانستان‌دا، لەوەها دۆخێک دا کە هێژمۆنی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوین هەم بە هۆی دەسەڵاتەکانی نزیک لە یەکێتی سۆڤییەت و هەمیش بە هۆی کۆدەتای چەپەکان لە ئەفغانستان و لەدرێژەشدا بە هۆی دەسەڵاتی ئیسلامی تازە پێگەیشتوو لە ئێران لەژێر هەرەشە و لەناو چوون دا بوو، بێرژنێسکی راوێژکاری باڵای جیمی کارتێر گەڵاڵەی پرچەک کردنی رێکخراوە ئیسلامێکانی ئەفغانستان دەخاتە بەردەم کۆشکی سپی و بەم شیوەیە، پشتیوانی بەربڵاوی ئەمریکا دەست پێ‌دەکات و لە کۆتایی دا ئەو رەوتە لەتەنیشت پلانەکانی تری ئەمریکا دەبنە هۆی لاواز بوونی یەکێتی سۆڤییەت و لەدرێژەش‌دا لەگەڵ گەڵاڵەکانی گۆرباچۆف دوایین سەرۆک کۆماری یەکێتی سۆڤییەت بۆ چاکسازی لە وڵاتەکەی، حکوومەت کۆمۆنیستی لە ئەفغانستان دەرووخێت و دکتۆر نەجیبوڵڵا وەک دوایین سەرۆک کۆماری کۆمۆنیست دەسەڵاتەکەی دەرووخێت و دیارە یەکێتی سۆڤییەتیش هەر لەناو دەچیت.

پەرەی هێژمنۆی رووسیا لە رۆژهەڵاتی ناوین و رۆژهەڵاتی ئورووپا:

لەپاش سەرهەڵدانی شۆرشەکانی بەناوی بەهاری عەرەبی لە رۆژهەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا، بەشیکی زۆر لەو دەسەڵاتانەی نزیک لە ئەمریکا بوون وەک تونس و میسر تووشی بشیوەی و ئاڵوگۆری هاتن لەوەها دۆخیک دا کە سەرۆک کۆماری ئەمریکا کەوتبۆە دەست دیموکراتەکان، ئەوان هیچ گەڵاڵە و پلانیکان بۆ رۆژهەڵاتی ناوین نەبوو، بەجۆرێ کە ئەو ناوچەیە بەگشتی تووشی بۆشایی دەسەڵات هاتبوو، دەسەڵاتێکی نەزم‌دەر کە بتوانێت هاوسەنگی هێز و دەسەڵات بپارێزێت، لەو ناوەدا ئێران و رووسیا رۆژ بە رۆژ هێژمۆنتر دەبوون و هەر لە درێژەی ئەو رەوتەش‌دا رووسیا توانی پێش بە سەرکەوتنی شۆرشی گەلی لە سووریا بگرێت و بۆجاریکی دیکە دەسەڵاتی بەشارئەسەدی لە سووریا حاکم کردەوە، ئەوە لەکاتێک‌دایە کە ماوەیەکی زۆرە  رووسیا خەریکە جێ پێی خۆی لە سنوورەکانی رۆژئاوایی و باشوری وڵاتەکەی مسۆگەرترو بەرفراوانتر دەکاتەوە، رووسیا توانی لەشەریکی نیزامی یەکلایەنە گورجستان و ئوکرایینی نزیک لە رۆژئاوا و ئەمریکا بە چۆک دابنێنێت و هێژمۆنی خۆی بەسەر ناوچەکەدا بسەپێنێت، ئەوە لەکاتێک‌دایە کە رووسیا ناراستەوخۆش خەریکی هەرەشە بۆسەر ژێئۆپۆلەتیکی ئیسکاندیناویە، بەجۆری کە سەرۆکی چەکدارانی دەریای ئەمریکا لەو ناوچەیە لە لێدوانێک‌دا بۆ چەکدارانی ئەمریکایی نۆروٶژ بەوانی راگەیاندوە کە خۆیان بۆشەریکی گەورە ئامادە بکەن.

لەوەها دۆخێک‌دا رێکخراوە تووندئاژۆکانی ناو ئەفغانستان خەریکن خۆ لە سنوورەکانی تاجیسکستان بەهێز دەکەن و لە هەمان کاتیش‌دا خەریکی خۆرێکخستن لە سنوورەکانی باشووری روسیان ئەوە لەکاتێک دایە کە بەشیکی زۆر لەو شەرکەرانەی ئێستا لە سورریان لە ناوچە قەوقاز و ئەبخازیا و کۆمارە خودموختارەکانی باشووری رووسیاوە هاتوون و شیمانەی وەی دەکرێت کە ئەمریکا پلانێکی تری هاوشیوەی پلانەکەی بێرژنێسکی هەبێت بۆ بڵاوە پێ کردنی چەکدارانی گرووپە ئیسلامێکان لە سنوورەکانی باشووری رووسیا و بەو شیوەیە رووسیا لە شەرێکی فەرسایشی لەگەڵ گرووپە بناژۆخوازە ئیسلامێکان تێوەگەلێنێت،  تا هەم بتوانێت لە هێژمۆنی رووسیا لە رۆژهەلاتی ناوین کەم بکاتەوە، هەم هەرەشەیەک بۆسەر ئیران بێت و هەمیش پێش بگرێت بە زێدەرۆییەکانی روسیا لە سنوورەکانی ئوکرائین و ژیئۆپۆلەتیکی ئیسکاندیناوی.

 سەرچاوە: http://dengekan.ca/archives/5347