مامەڵەکردنی باراک بە خوێنی کوردەوە

 

 

( سات‌وسەودای سەدە لە حەشارگەکانی دەسەڵات لە واشنتۆن)

شاهۆ حوسێنی

 

تۆم باراک، ملیاردێرێکی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک لوبنانییە و لە نزیکەکانی دۆناڵد ترەمپە. ڕوانگە و کردەوەکانی لە مەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مشتومڕێکی زۆری لێکەوتۆتەوە، و لێکدانەوەگەلی جیاوازی بەدوای خۆیاندا هێناوە.

هەندێک شرۆڤە دەریدەخەن کە ئەو بە ڕێبازێکی بازرگانی و نائایدۆلۆژی، بەدوای پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی ئەمریکا لە ناوچەکەدایە. لەم نێوەندەدا، ئەم تێڕوانینە هەیە کە ڕەنگە ئەم گۆڕینی ڕێبازە، دەرەنجامی جیاوازی هەبێت بۆ پرسە ئاڵۆزە ناوچەییەکان و لەوانەش پرسی کورد. بەگستی لەوە دەچێت کە ئەم هەوڵانە ڕەنگە لە بەرژەوەندیی سانترالیزم (مەرکەزییەت)ی حکومەتە ناوەندییەکان لە ناوچەکەدا بێت و مافەکانی پەیوەست بە خۆبەڕێوەبەری یان فیدراڵیزم سنووردار بکات.

کاتێک باس لە کارەکتەرگەلێکی وەک تۆم باراک (Tom Barrack) و ئەو پڕۆژانە دەکرێت کە ئەو حەولیان بۆ ئەدات، لە ڕاستیدا دەچینە نێو توێژە قووڵ و ژێرینەکانی دەسەڵات لە واشنتۆن و پەیوەندییە دارایی-سیاسییەکان لەگەڵ وڵاتانی کەنداوی.

سەبارەت بەو گریمانەیەی کە دەڵێت «کوردەکان قوربانیی سەرەکیی ئەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە نوێیەن»، دەکرێت لە چەند گۆشەیەکەوە سەیری بابەتەکە بکرێت:

١. ڕۆڵی تۆم باراکی بازرگان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی

تۆم باراک وەک کەسێک کە پەیوەندی زۆر نزیکی لەگەڵ ترەمپ و هەروەها دەسەڵاتدارانی ئیمارات و سعودیە هەیە، بەدوای مۆدێلێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دایە کە لەسەر بنەمای «سەقامگیری لە ڕێگەی بیزنیس و هێزە ناوەندییەکانەوە» دامەزرابێت. لەم تێڕوانینەدا:

*   لە پێشینە بۆ حکومەتە بەهێز و جێگیرەکانە (وەک ڕیاز و ئەبوزەبی).

*   گرووپە ناحکومییەکان یان سەربەخۆخوازەکان (وەک بزاڤە کوردییەکان) وەک «هۆکارگەلی ناسەقامگیرکەر» لە پڕۆژە ئابوورییە گەورەکاندا سەیر دەکرێن.

 

٢. دووبارەبوونەوەی سیناریۆی سایکس-پیکۆ؟

لێکچوونی ئەم سەردەمە لەگەڵ سەردەمی سایکس-پیکۆ لەوەدایە کە دیسانەوە زلهێزەکان خەریکی کێشانی نەخشەی دزەن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی وزە و ئاسایش.

*   لە سایکس-پیکۆدا، کورد بەهۆی نەبوونی پشتیوان لەنێو زلهێزەکاندا، لە هەبوونی جوگرافیا بێبەش کرا.

*   لە پلانە نوێیەکاندا (وەک ئەوەی لە سەردەمی ترەمپدا بە کشاندنەوە لە باکووری سوریا بینرا)، کوردەکان سەرەڕای ئەوەی هاوپەیمانی پیادەی ئەمریکا بوون لە شەڕی دژی داعش، لە کۆتاییدا لە بەرامبەر لێکتێگەیشتنە گەورەترەکاندا (لەگەڵ تورکیا و ڕووسیا) کرانە قوربانی مامەڵەکان.

 

٣. بۆچی کوردەکان لە مەترسیدان؟

لە تێڕوانینی «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ»دا کە لەسەر تەوەری پەیماننامەگەلێکی وەک ئیبراهیم و هاوپەیمانییە ئابوورییەکان بنیادنراوە، ئەم دیاردانە گرینگایەتێکی تایبەتیان هەیە:

  **یەکپارچەیی خاکی وڵاتان: بۆ پڕۆژەکانی گواستنەوەی وزە و سەقامگیریی وەبەرهێنان، هێزە ناوەندییەکان پێیان باشترە مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتە جێگیرەکان بکەن نەک قەوارە خۆبەڕێوەبەرەکان.

 ** دژایەتی بەرژەوەندی لەگەڵ تورکیا: هەر جۆرە دەرکەوتنی هێزێکی سەربەخۆی کوردی، تووڕەیی تورکیا دەورووژێنێت. لە حیساباتەکانی تۆم باراک و هاوبیرانیدا، تورکیا وەک شەریکێکی بازرگانی و ئەندامی ناتۆ، قورسایی زیاترە لە هاوپەیمانە ناوچەییەکاندا لەبەراورد لەگەڵ کوردەکان.

 

دەرەنجام:

ئەگەر «ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ» تەنها لەسەر بنەمای هاوسەنگیی هێزی دارایی و ڕێککەوتنەکانی پشت پەردەی ملیاردێرەکانى وەک باراک بێتە ئاراوە، داخوازییە نەتەوەییەکانی کورد کە لە دژایەتیدایە لەگەڵ سنوورە فەرمییەکان، بێ‌گومان یەکەم شتە کە لەسەر مێزی مامەڵەکە دەکرێتە قوربانی.

جمهوری کوردستان؛ تجسم عینی سوبژکتیڤیسم کوردی

 

شاهو حسینی

 

تغییر در نظام معرفت‌شناسی کوردی و ذهنیت فرد کورد در فاصله میان دو جنگ جهانی اول و دوم، تغییری است که «کورد بودن» را به حقیقتی در هستی‌ای مستقل و متمایز از هویت «دیگری» فارسی و اسلامی بدل می‌کند.  معرفت‌شناسی تا آن اندازه اهمیت دارد که راهنمای کنش، واکنش و اعمال زندگی انسان است؛ از همین رو، فهم کوردی از خود به عنوان حقیقتی از زندگی، نیازمند فهم ماهیت روانی و ذهنی فرد کرد است. در واقع، تغییر در فهم و درک از خود و ظهور فورمی نوین از خود به عنوان حقیقت، به محرک اعمال انسان کرد در محیط عینی و اجتماعی تبدیل می‌شود. انسان کورد در فاصله بین دو جنگ جهانی اول، یعنی در میانه‌ی سوژه‌ای در خدمت عثمانی تا زمان ظهور «کومله ژ-ک»، به کورد بودن خود آگاه می‌شود؛ فهمی ایجابی نسبت به خود و فهمی سلبی نسبت به فارس، بدین معنا که مرزی میان خود و دیگری پدیدار می‌گردد. و همین امر نقطه آغاز گذار به سوی فورم‌دهی به خود به عنوان محور ذهنیت است. پس از جنگ جهانی اول و دگرگونی‌ها در جامعه کوردستان، کورد وارد شبکه‌ای از روابط ذهنی می‌شود که به واسطه زبان کردی تولید شده‌اند؛ این در حالی است که پیش از آن، کورد در شبکه‌ای از روابط ذهنی قرار داشت که به واسطه زبان‌های فارسی و عربی تولید شده بودند، یعنی با پیوندهایی ذهنی که کوردانه نبودند. بنابراین گسترش بازنمایی و بیان به زبان کوردی، واقعیت‌های محیط جامعه کوردی را به صورت جهانی مشترک در زیست فرد کورد فراهم می‌آورد. بدین‌گونه آگاهی و فهمی مشترک بر مبنای «اکنون» و «اینجا» گسترش یافت، که نتیجه آن، ظهور تبادل مداوم معناهای ذهنی مشترک میان «من» و «دیگری» بود[1].

در سطح ساختاری، دو عنصر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند که به صورت ترکیبی (بالقوه) پایه‌های گذار معرفت‌شناختی را تولید کردند؛ نخستین ساختار، زبان کوردی بود که از مدتی پیش‌تر به صورت نوشتاری در حال گسترش بود و مشغول پروراندن عناصر معنایی و نظری ذهنی کوردی همچون: «کرد» و «کردستان» بود. دومین عنصر که مرزهای آن توسط زبان کوردی در حال تکامل بود، شکل‌گیری اجتماعی و فرهنگی جامعه کردستان بود؛ جامعه‌ای که در حال تعیین مرزهای خود با دیگران بود. کومله ژ-ک با پروراندن ذهنی مفاهیمی همچون «ملت کورد» و «ملی‌گرایی کوردی» در ادامە و در جمهوری کوردستان به ملت کورد به عنوان یک صورت‌بندی (فرماسیون) ملی فورم داد.

 

ظهور سوژه؛ از آگاهی زبانی تا اراده سیاسی

چنانچه اشاره شد، تغییر در نظام معرفت‌شناسی کوردی، پیش از آنکه در میادین جنگ یا پشت میزهای مذاکره رخ دهد، در ساحت «زبان» و «ذهنیت» به وقوع پیوست. زبان کوردی در این دوره تنها یک ابزار ارتباطی نبود، بلکه به مثابه یک «افق هستی‌شناختی» عمل کرد که به فرد کورد اجازه داد تا جهان را از نو و این‌بار از «مرکزیت خود» معنا کند. این سوبژکتیویسم کوردی، در واقع خروج از وضعیت ابژه‌بودگی بود. اگر تا پیش از این، تاریخ کوردها توسط «دیگری» (عثمانی، صفوی یا دولت-ملت‌های مدرن مرکزی) روایت می‌شد، در فاصله میان دو جنگ جهانی، سوژه‌ی کورد خود به مقام «راوی» دست یافت[2].

این سوژه، سوژه‌ای «خود-بنیاد» است. سوبژکتیویسم در اینجا به این معناست که منشأ حقیقت و اعتبار کنش سیاسی، نه در فرامین بیرونی و نه در سنت‌های ایلیاتی صلب، بلکه در «اراده‌ی ملی» جستجو می‌شود. کومله ژ-ک (جمعیت تجدید حیات کردستان) به عنوان آزمایشگاه این سوبژکتیویسم، توانست مفاهیم انتزاعی را به «ایمان سیاسی» تبدیل کند. اما هر سوژه‌ای برای آنکه از توهم و انتزاع رهایی یابد، نیازمند «عینیت» (Objectivity) است؛ و این عینیت، چیزی جز «دولت» نبود.

 

جمهوری کوردستان؛ ساختار عینی یک آگاهی

جمهوری کردستان در مهاباد، لحظه‌ی «برون‌فکنی» (Externalization) این آگاهی درونی بود. اگر ژ-ک «روح» این جنبش بود، جمهوری «جسم» آن گردید. در این مرحله، سوبژکتیویسم کوردی برای اولین بار با چالش «فورم» روبرو شد. برای آنکه ذهنیت کوردی به یک حقیقت انکارناپذیر تبدیل شود، باید در قالب نهادهای مدرن تجسد می‌یافت.

 

۱. نهادسازی به مثابه عینیت: تأسیس ارتش ملی (پیشمرگه)، انتشار روزنامه و مجلات، و برپایی سیستم آموزشی به زبان کوردی، تنها اقدامات اداری نبودند؛ بلکه این‌ها «تکنولوژی‌های سوبژکتیویسم» بودند. هر کودک کوردی که در مدرسه به زبان مادری نوشت، در واقع در حال تمرین «سوژه بودن» بود. اینجاست که آن «جهان مشترک» که در مقدمه به آن اشاره شد، از ساحت ذهن به ساحت زیست روزمره (Lebenswelt) سرایت کرد.

 

۲. تضاد با ساختار سنتی: یکی از دراماتیک‌ترین بخش‌های این ظهور عینی، برخورد سوبژکتیویسم مدرن نخبگان ژ-ک با واقعیت‌های جامعه‌ی سنتی بود. سوژه‌ی مدرن کورد که در پی ساختن یک «ملت» (Nation) بود، با «عشیره» برخورد کرد. جمهوری مهاباد در واقع کوششی بود برای سنتز میان این دو؛ یعنی عبور دادن وفاداری‌های خونی و قبیله‌ای به سمت وفاداری به یک «قرارداد اجتماعی» و «اراده‌ی ملی».

 

دیالکتیک «من» و «دیگری» در پهنه‌ی ژئوپلیتیک

همان‌طور که در مقدمه آمد، آگاهی کوردی در نسبتی سلبی با «دیگری» شکل گرفت. در دوران جمهوری، این مرزبندی سلبی به یک مرز جغرافیایی و سیاسی تبدیل شد. اما سوژه‌ی کورد در کوردستان با یک پارادوکس بزرگ روبرو بود: «سوژه‌ی آزاد» در محاصره‌ی «واقعیت‌های صلب» قدرت‌های جهانی. سوبژکتیویسم کوردی در کوردستان آموخت که حقیقت سیاسی تنها در ذهن ساخته نمی‌شود، بلکه در اصطکاک با جهان واقعی صیقل می‌خورد. اتکای تاکتیکی به شوروی و مذاکره با دولت مرکزی ایران، آزمون‌های سختی برای این سوژه‌ی تازه‌متولدشده بود. در اینجا، سوبژکتیویسم از حالت رمانتیک و آرمانی دوران ژ-ک، به سمت یک «رئالیسم سیاسی» حرکت کرد. قاضی محمد به عنوان نماد این گذار، سعی کرد میان «آرزوی مطلق کوردی» و «امکان‌های موجود جهانی» توازنی برقرار کند. این توازن، دقیقا همان نقطه‌ای است که «فهم ایجابی از خود» به «کنش مسئولانه در تاریخ» بدل می‌شود.

 

زبان از متن تا حاکمیت

گسترش بازنمایی به زبان کوردی، واقعیت‌های محیطی را به «جهانی مشترک» بدل کرد. در دوران جمهوری، این جهان مشترک به اوج خود رسید. رزنامە کوردستان و تئاتر کوردی، "اکنون" و "اینجا" را برای انسان کورد تعریف کردند. پیش از این، زمان انسان کورد، زمانی بود که توسط تقویم‌های رسمی دولت‌های مرکزی تعیین می‌شد، اما جمهوری مهاباد «زمان کوردی» را اختراع کرد. این استقلال زمانی و مکانی، عالی‌ترین نمود سوبژکتیویسم است؛ یعنی زمانی که یک ملت احساس می‌کند «صاحب لحظه‌ی خویش» است.

 

فرماسیون ملی؛ فراتر از شکست نظامی

اگرچه جمهوری کردستان پس از ۱۱ ماه با یورش ارتش مرکزی فروپاشید، اما آن «تغییر در نظام معرفت‌شناسی» هرگز به عقب بازنگشت. چرا؟ چون سوبژکتیویسم وقتی عینی شود، دیگر نمی‌توان آن را صرفا با ابزار نظامی نابود کرد. جمهوری کوردستان ثابت کرد که «کوردستان» دیگر نه یک نام جغرافیایی، بلکه یک «فرماسیون ملی» است. این فرماسیون، از یک شبکه روابط ذهنی به یک «خاطره‌ی جمعی نهادینه» تبدیل شد. اعدام قاضی محمد و یارانش در میدان "چوارچرا"، پارادوکس نهایی این مسیر بود: جسم جمهوری از بین رفت، اما سوژه‌ی کوردی که در این فرآیند متولد شده بود، با این فداکاری، به یک «اسطوره‌ی سیاسی» بدل گشت که آگاهی نسل‌های بعدی را تغذیه کرد.

 

کلام پایانی

در نهایت، می‌توان گفت جمهوری کردستان تجسم پیروزی آگاهی بر ضرورت بود. در جهانی که کوردها به عنوان ابژه‌های بی‌صدا شناخته می‌شدند، مهاباد فریاد سوژه‌ای بود که می‌خواست «خود» را فرم دهد. تغییر اپیستمولوژیکی که در فاصله دو جنگ جهانی آغاز شد، در مهاباد به یک «حقیقت عینی» تبدیل گردید. این تجربه به انسان کورد آموخت که برای هستی مستقل، تنها داشتن زبان یا سرزمین کافی نیست، بلکه نیازمند «اراده‌ای سوبژکتیو» است که بتواند این عناصر را در قالب یک «فورم ملی» صورت‌بندی کند. میراث مهاباد برای امروز، نه فقط یک خاطره‌ی نوستالژیک، بلکه تأکیدی بر این حقیقت است: تا زمانی که سوژه‌ی کورد در ساحت اندیشه و زبان، خود را به عنوان حقیقتی مستقل بازتولید کند، عینیت سیاسی او نیز در اشکال گوناگون به ظهور خود ادامه خواهد داد. جمهوری کوردستان پایان نبود، بلکه اعلام حضور خلل‌ناپذیر سوژه‌ای بود که دیگر پذیرفته بود «خود» باشد، نه «دیگری».

بەطور خلاصە می‌شود گفت: جمهوری کوردستان نه صرفا یک واقعه سیاسی، بلکه لحظه عینی‌شدن یک گذار معرفت‌شناختی بود؛ گذار از ابژه‌گی تاریخی به سوژەگی ملی.

منبع مقالە: جمهوری کوردستان؛ تجسم عینی سوبژکتیویسم کوردی

---

[1] - شاهۆ حوسێنی؛ مێژووی سۆبژەکتیڤیسم، چاپی یەکەم ٢٠٢٥، ٤٩کتێب، سوئێد.

[2] - شاهۆ حوسێنی؛ مێژوویی ئۆبژەکتیڤیسم. چاپی یەکەم ٢٠٢٥، ٤٩کتێب، سوئێد

غیاب سوژه آزادی و ایدئولوژی نوستالژیک: آناتومی قدرت در خلأ هژمونی

 

 (چرایی بازتولید نوستالژیک ایدئولوژی پهلوی)

شاهو حسینی

 

​برای کالبدشکافی بن‌بست کنونی جامعه ایران، نخست باید مرز ظریف اما بنیادین میان دو تیپولوژی از آزادی را ترسیم کرد. این تمایز، نه یک بحث انتزاعی در راهروهای دانشگاه، بلکه ریشه اصلی ناکامی‌های ساختاری در تمام جنبش‌های اجتماعی معاصر است.

​آزادی در معنای نورماتیو و اصیل آن، پیوندی ناگسستنی با مفهوم "سوژگی"دارد. در سنت فلسفی کانت و هگل، آزادی صرفا به معنای نبود مانع یا رهایی از زنجیر نیست؛ بلکه قدرت سوژه برای «وضع قانون عقلانی بر خویشتن» است. سوژه نورماتیو، شهروندی است که آزادی را در مسئولیت‌پذیری، تشکل‌یابی و مشارکت در خیر عمومی می‌بیند. این نوع آزادی، «نهادساز» است و می‌تواند در برابر قدرت بایستد چون خود صاحب مبنای معرفتی است.

​در مقابل، آنچه در دهه‌های اخیر در ایران بازتولید شده، نوعی «آزادی ابزاری» یا اتمیزه شده است. در این ساحت، مفهوم آزادی از یک «ارزش سیاسی» به یک «کالای مصرفی» تقلیل یافته است. فرد ایرانی در این وضعیت، آزادی را نه در تعیین سرنوشت سیاسی، بلکه در حق انتخاب کالا، سبک زندگی، پوشش و دسترسی به بازارهای جهانی می‌بیند. تراژدی بزرگ اینجاست که «آزادی ابزاری» نه تنها دشمن استبداد نیست، بلکه به‌راحتی با آن سازگار می‌شود. یک نظام مقتدر می‌تواند رفاه و آزادی‌های فردی سطحی را تضمین کند (مدل سنگاپور یا چین) در حالی که سوژه سیاسی را کاملا سرکوب کرده است. در این حالت، «شهروند» جای خود را به «مشتری ناراضی» می‌دهد؛ کسی که به دنبال تغییر ساختار نیست، بلکه تنها به دنبال «مدیریت بهتر خدمات» است.

​استحاله طبقه متوسط و فرسایش نهادهای واسط

​طبقه متوسط در ادبیات سیاسی، همواره به عنوان موتور محرک دموکراسی و حامل استقلال معرفتی شناخته می‌شود. اما در ایران، این طبقه طی دهه‌ها فشار ساختاری، دچار نوعی مسخ تاریخی شده است. طبقه متوسط ایران که باید میانجی بین توده و قدرت باشد، در ایدئولوژی و اقتصاد رانتی حکومت مستحیل شده است. وقتی دانشگاه، مطبوعات مستقل و نهادهای صنفی ضعیف یا حذف شوند، طبقه متوسط توان تولید «معرفت جایگزین» را از دست می‌دهد. در این وضعیت، این طبقه دیگر نمی‌تواند «سوژه آزادی» تولید کند. در نتیجه، میدان سیاست از اندیشه تهی شده و جای آن را «پوپولیسم دیجیتال» و «هیجانات زودگذر» می‌گیرد. غیاب این بنیادهای معرفتی باعث می‌شود که مخالفت با وضع موجود، نه بر اساس یک «طرح نوین برای آینده»، بلکه بر اساس «نفرت از وضع حال» شکل بگیرد؛ و این دقیقا همان نقطه‌ای است که جامعه را به سمت نوستالژی سوق می‌دهد.

​گفتمان پهلوی: سیاست در غیاب آینده و پناهگاه نوستالژی

​در این خلأ هژمونیک، بازگشت به گفتمان پهلوی را نباید یک جنبش سیاسی دموکراتیک تلقی کرد؛ بلکه این پدیده یک «پس‌روی (Regression) روانی-اجتماعی» است. وقتی جامعه‌ای توان تخیل آینده را از دست می‌دهد و از ساختن یک جایگزین عقلانی ناتوان می‌ماند، ناخودآگاه به «گذشته طلایی» پناه می‌برد.

​گفتمان پهلوی در فضای فعلی، نه حامل «آزادی نورماتیو» است و نه برنامه‌ای برای تکثرگرایی سیاسی دارد. این گفتمان تنها به عنوان «محور نمادین مشروعیت» عمل می‌کند. جذابیت آن نه در وعده‌ی دموکراسی، بلکه در وعده‌ی «نظم، ثبات و امنیت» است. پهلوی‌گرایی برای توده‌ای که از آشفتگی خسته است، نقش «پدر مقتدر» یا «پناهگاه تاریخی» را ایفا می‌کند. در این گفتمان، قدرت نه یک قرارداد اجتماعی میان شهروندان آزاد، بلکه یک موهبت حاکمیتی است که از بالا تنفیذ می‌شود. لذا، این جریان به جای تولید «سوژه مستقل»، به بازتولید پیرو (Follower) می‌پردازد، و در واقع، دوقلوی ساختاری همان چیزی است که ادعای مبارزه با آن را دارد: تمرکزگرایی و اقتدارگرایی.

​ بن‌بست اپوزیسیون و خلأ هژمونی

​چرا اپوزیسیون موجود نتوانسته است هژمونی جمهوری اسلامی را به‌طور جدی به چالش بکشد؟ پاسخ در همان فقدان بنیادهای معرفتی نهفته است. اپوزیسیونی که فاقد چارچوب‌ نظری مستقل باشد، صرفا واکنشی (Reactive) عمل می‌کند. این جریان‌ها به جای تولید اندیشه، به بازتولید شعارها و نمادها مشغولند. آن‌ها نمی‌توانند «بلوک تاریخی» جدیدی بسازند، زیرا قادر نیستند میان مطالبات طبقات مختلف (کارگران، طبقه متوسط، اتنیک‌ها) پیوند ارگانیک برقرار کنند. قدرت در حال حاضر در یک «خلأ» به سر می‌برد؛ نه رژیم حاکم دارای هژمونی فرهنگی است و نه اپوزیسیون توانسته است هژمونی جایگزین را خلق کند. این وضعیت، «تعادل وحشت» یا «ثبات در عین پوسیدگی» را ایجاد کرده است.

​ فرجام قدرت: از مشروعیت انقلابی به امنیت هیبریدی

​هراس‌انگیزترین بخش این تحلیل، پیش‌بینی فرآیند انتقال قدرت است. اگر در لحظه‌ی فروپاشی، «سوژه آزادی» غایب باشد، قدرت به دست کسانی می‌افتد که سازماندهی سخت (نظامی و امنیتی) دارند. از آنجا که جامعه فاقد چارچوب نورماتیو برای آزادی است، هرگونه تغییر ناگهانی به سرعت تغییر مسیر می‌دهد:

​فاز اول (مشروعیت انقلابی): خشم توده‌ها نظمی را فرومی‌پاشد و نوعی مشروعیت اولیه و هیجانی ایجاد می‌شود.

​فاز دوم (مشروعیت امنیتی): به دلیل نبود نهادهای مدنی و آگاهی شهروندی، هرج‌ومرج ناشی از فروپاشی، جامعه را می‌ترساند. در این لحظه، جامعه برای فرار از ناامنی، آگاهانه یا ناآگاهانه به سمت یک «دست آهنین» متمایل می‌شود.

​در این سناریو، قدرت به یک نظام هیبریدی بدل می‌شود: نظامی که ممکن است در ویترین خود از نمادهای شبە مشروطە پهلوی برای کسب مشروعیت تاریخی استفاده کند، اما در محتوا، توسط شبکه‌های امنیتی، نظامی و تکنوکرات‌های رانتی اداره می‌شود. نظم بازتولید می‌شود، هژمونی جدیدی با رنگ و بوی ملی‌گرایی افراطی شکل می‌گیرد، اما «سوژه آزادی» همچنان در تبعید باقی می‌ماند.

​کلام پایانی

​بحران کنونی ایران، صرفا یک بحران سیاسی نیست؛ یک بحران وجودی (Existential) است. تا زمانی که مفهوم آزادی از یک «میل به رفاه» به یک «اراده به خودآیینی» تبدیل نشود، ما در چرخه‌ی تکرار تاریخ گرفتار خواهیم بود. تغییر رژیم بدون تحول سوژه، تنها جابجایی اربابان است. برای خروج از این بن‌بست، بازخوانی مفهوم آزادی و بازسازی استقلال معرفتی طبقه متوسط، نه یک امر فانتزی، بلکه حیاتی‌ترین کنش ممکن است. در غیر این صورت، قدرت در خلأ سوژه، همواره به آغوش اقتدارگرایی پناه خواهد برد.

گفتمان انقلاب تعلیقی: بذر ظهور دیکتاتوری بعد از انقلاب

 

 

شاهو حسینی

انقلاب‌ها در ایران اغلب با وعده‌ی آزادی، عدالت و دموکراسی آغاز می‌شوند، اما تجربه‌ی تاریخی نشان داده است که این وعده‌ها اغلب تعلیق می‌شوند؛ به عبارتی، آزادی و دموکراسی نه به صورت فوری، بلکه به آینده موکول می‌شوند. این تعلیق، محور اصلی «اخلاق انقلابی تعلیقی» است: جامعه و نیروهای سیاسی تشویق می‌شوند که برای رسیدن به هدف نهایی صبر کنند، تحمل کنند، و حتی از برخی حقوق و آزادی‌های اولیه چشم‌پوشی کنند، با این شرط که نتیجه‌ وعده‌شده در آینده تحقق خواهد یافت. اما مشکل اینجاست که این آینده هرگز تضمین‌شده نیست. در لحظه‌ی انقلاب، نیروهای سیاسی غالبا قدرت اجرایی و اختیار بی‌حد و حصر را به دست می‌آورند، در حالی که سقوط رژیم، آزادی و دموکراسی را به صورت واقعی تضمین نمی‌کند. تعلیق آزادی به معنای واقعی، خلع ابزار جامعه برای دفاع از خود است؛ تعلیق دموکراسی یعنی تا زمان تثبیت قدرت، مردم و نهادهای مدنی حق ندارند تصمیمات اساسی بگیرند یا عملکرد رهبران را محدود کنند. این دقیقا همان نقطه‌ای است که بذر دیکتاتوری بعدی کاشته می‌شود. در چنین شرایطی، اخلاق و حقوقی که قرار است انقلاب را مشروع و انسان‌محور کند، به قربانی منطق قدرت موقت و شرایط اضطراری تبدیل می‌شوند. وعده‌های اخلاقی و سیاسی، معلق بر آینده، به ابزار مشروعیت‌دهی برای رهبر و نیروهای قدرتمند بدل می‌شوند. جامعه در حالت انتظار و امید باقی می‌ماند، اما همان امید است که دیکتاتوری را توجیه می‌کند و حتی مشروعیت می‌بخشد.

این مقدمه، بستر فهم «گفتمان انقلاب تعلیقی» است؛ گفتمانی که نشان می‌دهد خطر واقعی انقلاب نه در سقوط رژیم، بلکه در تعلیق آزادی و دموکراسی و مشروعیت‌بخشی به قدرت غیرمحدود است. هر انقلابی که وعده‌های خود را به آینده موکول کند، بدون ایجاد سوژه‌ی مسئول و نهادهای محدودکننده، دیر یا زود زمینه‌ی بازتولید یک دیکتاتوری دیگر را فراهم می‌کند.

 

 

اخلاق انقلابی تعلیقی: ریشه‌ی فاجعه

اخلاق انقلابی تعلیقی، نقطه‌ی آغازین همه‌ی خطرات پساسقوط است. این اخلاق اساسا مبتنی بر ایده‌ای است که جامعه و نیروهای سیاسی را به صبر، وحدت و تحمل مسیر هدایت می‌کند، اما همیشه با این شرط که منافع اخلاقی و سیاسی واقعی بعدا محقق خواهند شد. جمله‌ی معروف «فعلا وحدت، بعدا آزادی» مثال کلاسیک این تفکر است. در نگاه اول، این موضع منطقی و حتی اخلاقی به نظر می‌رسد؛ اما در واقع یک وعده‌ی خطرناک است که مسئولیت را به آینده می‌اندازد و اختیار بی‌حد و حصر قدرت را برای امروز باقی می‌گذارد. نتیجه‌ی مستقیم این اخلاق، ایجاد خلأ اخلاقی و نهادی است. وقتی تصمیمات حیاتی به آینده موکول می‌شوند، قدرت امروز به دست کسانی می‌افتد که بی‌رحمانه‌ترین، سریع‌ترین و کارآمدترین روش‌ها را برای تثبیت خود به کار می‌گیرند. در نتیجه، دیکتاتوری نه از بدخواهی رهبر، بلکه از منطق تعلیق اخلاقی و فقدان سوژه‌ی مسئول پدید می‌آید.

 

سوژه‌ی دموکراتیک: پیش‌شرط نه نتیجه

یکی از بزرگ‌ترین سوءتفاهم‌ها در تحلیل انقلاب‌ها، انتظار این است که پس از سقوط یک رژیم، دموکراسی شکل می‌گیرد. فلسفه‌ی سیاسی پیشاسقراطی، و به ویژه نگاه آناکسیمندر به «آپرئون» یا نامحدود، به ما یادآوری می‌کند که خروج از نظم موجود، ورود به فضای نامحدود است؛ جایی که هر چیزی ممکن است، اما هیچ تضمینی برای خوبی و عدالت وجود ندارد. دموکراسی واقعی نیازمند یک سوژه‌ی مسئول است، سوژه‌ای که بتواند تعارض، خطا و شکست را تحمل کند، بدون اینکه دست به قدرت مطلق بزند. اما در بسیاری از انقلاب‌ها، سوژه‌ای که مسئولیت پذیر باشد، ایجاد نمی‌شود. نتیجه آن است که قدرت به دست کسانی می‌افتد که قادرند بیشتر و سریع‌تر حکومت کنند، نه کسانی که اخلاقا یا عقلانیتا صلاحیت دارند. این همان بذر دیکتاتوری است که در زمین انقلاب تعلیقی کاشته می‌شود.

 

 

اسطوره و مشروعیت: از بسیج تا اطاعت

انقلاب‌ها بدون اسطوره آغاز نمی‌شوند. لحظه‌ی انقلابی، لحظه‌ی گسست از نظم پیشین است و هر گسست عمیق، برای معنا یافتن، به روایت، تصویر و افسانه نیاز دارد. «رهبر منجی»، «ملت واحد»، «اراده‌ی تاریخ» و «ماموریت نجات‌بخش» در این معنا، صرفا تزئینات ایدئولوژیک نیستند؛ آن‌ها ابزارهای معنا‌بخشی به وضعیت بی‌ثبات‌اند. جامعه‌ای که نظم پیشین را فرو ریخته، برای فرار از اضطراب بی‌معنایی، به اسطوره پناه می‌برد. اما خطر دقیقا از همین‌جا آغاز می‌شود. اسطوره، تا زمانی که صرفا نقش بسیج‌کننده دارد، هنوز قابل مهار است. فاجعه زمانی رخ می‌دهد که اسطوره با «اخلاق انقلابی تعلیقی» پیوند می‌خورد؛ یعنی وقتی به جامعه گفته می‌شود که به نام نجات نهایی، باید فعلا آزادی را تعلیق کند، نقد را متوقف سازد و قدرت را بی‌قید و شرط واگذار کند. در این نقطه، اسطوره از ابزار حرکت، به مکانیزم اطاعت تبدیل می‌شود. رهبر منجی دیگر صرفا یک نماد نیست؛ او به تجسم اراده‌ی تاریخی بدل می‌شود. نقد او نه اختلاف سیاسی، بلکه خیانت به انقلاب تلقی می‌شود. پرسش از قدرت، به عنوان مانعی در مسیر نجات معرفی می‌گردد. در چنین وضعیتی، مشروعیت نه از قانون، نهاد یا رضایت آگاهانه‌ی شهروندان، بلکه از داستانی مقدس درباره‌ی آینده استخراج می‌شود. آینده‌ای که هرگز فرا نمی‌رسد، اما همواره برای توجیه اکنون به کار گرفته می‌شود.

ملت واحد نیز به همین منطق گرفتار می‌شود. تنوع، اختلاف و تعارض که عناصر حیاتی هر نظم دموکراتیک‌اند به عنوان تهدید علیه انقلاب معرفی می‌شوند. اسطوره‌ی وحدت، جایگزین واقعیت کثرت می‌گردد و هر صدای متفاوت، به نام «حفظ انسجام»، حذف می‌شود. این‌جاست که دموکراسی نه با کودتا، بلکه با اخلاق انقلابی وحدت‌طلب خفه می‌شود. در چنین شرایطی، دیکتاتوری پس از انقلاب نه انحرافی تصادفی، بلکه تداوم منطقی همان اسطوره‌هاست. قدرتی که از اسطوره تغذیه می‌کند، نیازی به پاسخ‌گویی نمی‌بیند؛ زیرا خود را فراتر از امر روزمره، و در خدمت مأموریتی تاریخی می‌داند. مردم نیز، به جای شهروند، به مؤمنان سیاسی تبدیل می‌شوند؛ مؤمنانی که اطاعت را فضیلت و شک را گناه می‌شمارند. از این منظر، خطر اصلی اسطوره نه در اغراق یا خیال‌پردازی آن، بلکه در تعلیق عقلانیت نهادی است. اسطوره، هنگامی که مهار نشود، عقل را به حاشیه می‌راند و سیاست را به قلمرو ایمان می‌کشاند. و سیاست ایمانی، همیشه با دیکتاتوری هم‌خانه است. به همین دلیل است که هر پروژه‌ی رهایی‌بخش واقعی، ناگزیر باید با اسطوره‌ی خود نیز تسویه‌حساب کند. انقلابی که اسطوره‌هایش را نقد نکند، دیر یا زود به اسطوره‌ای تازه برای توجیه سلطه تبدیل خواهد شد. اسطوره‌ای که این‌بار نه نظم کهنه، بلکه دیکتاتوری جدید را مقدس می‌سازد.

 

نهادها: زیرساختی برای کنترل قدرت

یکی از درس‌های کلیدی تاریخ، نقش نهادها در محدود کردن قدرت است. انقلابی بدون نهادهای مدنی، همچون خانه‌ای بدون ستون است: هر فروپاشی قبلی، بذر فروپاشی بعدی را می‌کارد. نهادهایی مانند اصناف و طبقات مستقل، رسانه‌های پاسخگو و تشکل‌های مدنی،پیش از هر چیزی باید شکل گرفته باشند. هر گفتمان انقلابی که نهادسازی را به آینده موکول کند، در واقع در حال تدارک زمینه برای دیکتاتوری بعدی است.

 

کلام پایانی

انقلاب‌ها همیشه وعده‌ی تغییر و بهبود می‌دهند، اما اگر تحلیل فلسفی دقیق نداشته باشیم، خود انقلاب به بذر دیکتاتوری تبدیل می‌شود. «گفتمان انقلاب تعلیقی» نشان می‌دهد که اخلاق و وعده‌های معلق، خلأ نهادی، و اسطوره‌های جمعی، همه در ترکیب با هم، زمینه‌ی ظهور دیکتاتوری بعد از انقلاب را می‌سازند.

تنها راه پرهیز از این فاجعه، آمادگی پیش از پیروزی، تمرین مسئولیت، و محدود کردن قدرت است. هر انقلاب بدون این شرایط، نه آزادی، بلکه صرفا یک جایگزینی موقت برای سرکوب سابق خواهد بود. تاریخ به ما آموخته است که تنهایی کسانی که قبل از پیروزی مزاحم بودند، بعد از پیروزی، حق حقیقت خواهند داشت؛ و بقیه، قربانی بذرهایی می‌شوند که از همان ابتدا کاشته شده است.

 سەرچاوە:گفتمان انقلاب تعلیقی: بذر ظهور دیکتاتوری پس از انقلاب

سەردەمی پەسادێمۆکراسی هەناردەکراو: لەناو بردنی حاکم لەجیات حکومەت

 

 (ڕەچەڵەکناسی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر ڤینۆزۆئۆلا)

شاهۆ حوسێنی

دەیەی ٩٠ سەدەی بیستەمی زایینی، دەست‌پێکی دەورەیەکی مێژوویی و نوێیە؛ کاتێ بەلاواز بوونی سۆڤییەت و ڕووخانی لە سەرەتای دەیەی ٩٠، جیهان بەتێپەڕین لەنەزمی نیونەتەوەیی دووجەمسەری، پێی نایە ناو نەزمێکی تاک جەمسەری بەڕیبەڕایەتی ئەمریکا، ئەم دەورەیە ئەمریکا نەتەنیا خۆی پێ زلهێزیک کە لەگوێن داوەرێکی نێونەتەوەیی دەوردەگێڕێت. ئەم ئاڵوگۆڕیە دەست‌پێکی دەرکەوتنی پڕۆژەگەلێکە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا کە بە دەستێوەردانی نیزامی بەمەبست‌گەلێکی لەگوێن: مسۆگەرکردنی نەزمی نێونتەوەیی(دەرکردنی سەددام حوسێن لەکوەیت)، پاراستن و پستیوانی لەمافی مرۆڤ و ئەهوەنی( دەستێوەردان لەقەیرانی بۆسنی)، هێرشی بەرگریانە(هێرش بۆسەر تالیبان) و هێرشی پێش‌دەستانەی بە مەبەستی پاراستنی‌ئەهوەنی(ڕووخاندنی سەددام) دەردەکەون.

جگە لە قەیرانی بۆسنی لە ئەوڕروپا، دەستێوەردانەکانی‌تری ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوین و ئەفغانستان نیشانی‌دا کە ڕووخاندنی حکوومەتەکان و داگیرکردنی نیزامی ژێئۆپۆلەتیکەکان، نەتەنیا بەرهەمەکەی دێمۆکراتیزاسیون نەبوو کە ئاڵۆزی و بشێوی زیاتری بەدوودا هاتو بەگشتی پڕۆژەیەکی سەرکەوتوو نەبوو.

ئەمە ئەزموونێکی گرینگ بوو کە ئەمریکێکان بە پلان و ستراتژێکانیان بۆ پارستنی ئەهوەنی نەتەوەیی و نێونەتەوەییدا بچنەوە، ئەم پێداچوونەوەیە لەوە دەچێت کە ئەمجارە ئەمریکێکانی گەیاندۆتە ئەم قەناعەتە کە لەجیات ڕووخاندنی حکوومەت، حاکمەکان بکەنە ئامانج و مەجالێکی سەربەخۆ بە کۆمەڵگەکان بدەن تا خۆیان بەشێوەیەکی سەربەخۆیانە و ئەکتیڤ، جێگۆڕکێ بە دەسەڵات بکەن. وێدەچێت ئەمریکێکان چی‌تر مەبەستیان هەناردەکردنی دیمۆکراسی و بنیادنانەوە وڵاتەکان نەبێت، ئەوان لەڕیی بەستنەوە، سوان و لەناوبردنی حاکمەکان و هەڵکەوتەکانی بان سێ‌گۆشەی دەسەڵات، حەول دەدەن بە ئامانجەکانیان بگەن.

دەشێ بگوترێ کە ئەم ئاڵوگۆڕیە بە دەرکەوتنی تڕامپ دەستی پێ‌کردوە، تڕامپ لە دەوری یەکەمی سەرۆک‌کۆماریدا بە لێدانی قاسم سولەیمانی وەک مێمعمار و باوکی تێرۆریزمی کۆماری ئیسلامی لە رۆژهەڵاتی ناوین، ئەم ستراتژیەی دەست پێ‌کرد، لەشەڕی دوازدە ڕۆژەی دژ بە ئێران، هاوکات لەگەڵ ئیسرائیل نەتەنیا پێگە ئەتۆمێکانی ئێران، کە فرماندەباڵاکانی نیزامی ئێرانی هاوکات لەگەڵ زانا ئەتۆمێکان پێکا و لەناوی‌بردن.

بەڵام لووتکەی ئەم ستراتژیە بێ‌گومان بە گرتن و ڕاپێچی بەردەم دادگاکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ و خێزانی وەک کەسەی یەکەمی وێنۆزۆئۆلا دەرکەوت. دەشێ بگوترێ بەم دیاردانەوە ئەمریکا دەستێوەردانە کلاسیکەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتاکانی سەدەی بیست‌ویەکەمی بەجێ هێشتوە و پالنێکی نوێی بۆ پاراستنی ئەهوەنی نیونەتەوەیی و نەزمی نیونەتەوەیی دەست پێ‌کردوە.

ئەمەی گرینگە ئەمەیە کە ئەم ستراتژیە ڕەنگە لەکۆتا زەماندا بتوانێ هەڕەشەکان دابمرکێنێت، بەڵام ئاخۆ دەتوانێ لەدرێژەدا ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی بەرهەم بهێنێت و پێکانی حاکمەکان، حکوومەتەکان ئاڵوگۆڕیان بەسەردابێت و کۆمەڵگەکان بتوانن، بەرەو ئازادی و پێشکەوت و ئاوەدانی هەنگاو بنێنن؟ ئاخۆ ئەم ستراتژیە لێکەوتەکەی دەتوانێ دەرکەوتنی کایەکەرانی نوێ لەئاستی نێونتەوەیی بێت و ئەم کایەکەرانە پشتیوان و یاردیدەدەری نەزمی نێونتەوەیی و ئەهوەنی نێونەتەوەیی بن؟

ئەم ستراتژیە کە دەشێ وەک ستراتژی "پەسا دێمۆکراسی هەناردەکراو" باسی لێوەبکرێت، دەشێ خاڵی پێوەندی مێژوو، دەسەڵات و ئەخلاقی سیاسەتی نێونەتەوەیی بێت. واشینگتۆن و جیهان خەریکی ئەزموون‌کردنی ڕێگایەکی نوێن کە لە کورت‌مەودادا پۆزەتیڤ دەنوێنێت، بەڵام بۆ دەرکەوتنی ئاکامی درێژخایەن دەبێ چاوەڕوان بین.

بەباوەڕی نووسەری ئەم دێڕانە، ئەمریکا لە ڤێنۆزۆئێلا خەریکی تاقیکردنەوەی پلانێکە بۆ ئێران، بە تایبەت لەپاش شيڕی دوازدە ڕۆژە، وڵامەکان و کردەوەکانی ئێران، دژ بە ئیسرائیل و ئەمریکا هەڕەشە ئامێز بوە. زۆر لەوەدەچێت ئەمریکا بەبیانووی کووشتنی شاروومەندانی ناڕزای، ئەمجارە هێرش و زەبرێکی کاریگەر لە بەرپرسانی پلەبەرزی ئێرانی، خامنەیی و بنەماڵکەی بدات و بەلەناو بردنی سەری حکوومەت، بەدەنی بێ‌سەر و مێشکی کۆماری ئیسلامی لەلایەن کۆمەڵگای وەزاڵەهاتوو بڕوخێت.

 

 

شۆڕش لەگوێن دابڕانی بنەمایی لە عەقڵی سیاسیدا

 

شاهۆ حوسێنی

هەرکاتێ دەسەڵاتێک شەرعییەتی خۆی لەدەست دەدا، ئەو دیاردەیەی کە چارەنووسی ئاڵوگۆڕی سیاسی دیاری دەکات، نە بەتەنیا دەرکەوتنی قەیران، کە خۆپەرێزی یان خۆبواردنی دەسەڵات لە بەرهەم‌هێنانەوەی پێکهاتەیی مەشرووعییەتە، واتە سیستم نەتوانێ بەشێوەی یاسایی، چاوەڕوان‌کراو و ڕێک‌وپێک توانایی ئیدارەی گشتی کۆمەڵگا لە سەربنەمای ئیرادەی کۆمەڵگا دەستەبەر بکاتەوە؛ واتە پڕۆبلم نە ڕێژەی ناڕزایەتی کۆمەڵایەتی، کە توانایی نیزامی سیاسی بۆ وەرگرتن، دیتن و قەبوڵی ئەم ناڕزایەتیانەیە بەمەبەستی سازکردنی ئاڵوگۆڕی لەناو لۆژیکی حوکمڕانی و گوتاری حوکمڕانیدا.

لەکۆمەڵگا دێمۆکراتیکەکاندا: هەڵبژاردن، گەریانی دەسەڵات و مێکانیزمی نوێنەرایەتی لەگوێن پێکهاتەی ناوخۆیی سیستمەکان دەور دەگێڕن. ئەوان ناڕزایەتێکان وەردەگرن، دەیپاڵێون و دەیگۆڕن بۆ ئاڵوگۆڕی ڕێفۆرمیکی دەسەڵات و سەرلەنوێ بەرهەم‌هێنانەوەی ڕزامەندی سیاسی؛ هەر بۆیەش قەیرانی شەرعییەت لە کۆمەڵگا دیمۆکراتیکەکاندا، ناگاتە ئاستی دابڕاوی بنەمایی، بەهۆی ئەوەکە بەردەوام، لەگوێن پڕۆبلمێکی خاوەن مەجال و ئیمکانی چارەسەری لەناو عەقڵی پیکهاتەییدا فام دەکرێت. بەڵام لەکۆمەڵگا نادێمۆکراتیکەکاندا، کە کاناڵەکانی رێفۆرمیک و مەەنی چارەسەرکردنی قەیران و کێشەی شەرعییەت کپ‌کراوە و گیراوە، بەجۆرێ کە هەڵبژاردنەکان، گەڕیانەکان، جێگۆڕکێی مۆرەکان ڕواڵەتین و ناڕزایەتێکان مەجالی چارەسەری پێکهاتەییان نیە، قەیرانی شەرعییەت لە ئاستی ناکۆکی کارکردی بانتر دەڕوات و دەبێتە پرسیارێکی بنەمایی لەمەر حەقانییەتی دەسەڵات، حەقیقەتی‌سیاسی و گومان لە مەجالەکانی ملکەچی و گوێ‌ڕایەڵی گشتی.  لێرەدا ئیتر قەیران بەتەنیا دەرخەری فەشەڵی دەسەڵات و نەزمی سیاسی نیە، بەڵکە هێمای ڕووخانی عەقڵی سیاسیە، عەقڵێکی کە نەزمی فەشەڵی لەسەر ئەساسی خۆی مانادار دەکرد. لەوەها دۆخێکدا، دژکردەوەکانی دەرەوی پێکهاتەیی لەگوێن ناڕزایەتی و شۆڕش نە بەتەنیا دژکردەوەیەکی هەستەکی کە لێکەوتەی لۆژیکی ناموومکینی سەرلەنوێ بەرهەم‌هێنانەوەی شەرعییتە لەلایەن پێکهاتەی مەوجود.

بەڵام پێویستە زۆر هەستیارانە چاو لە شۆڕشەکان بکرێت و شرۆڤە بکرێن. بەهۆی ئەوەکە بەشێکی هەرە زۆری شۆڕشەکان هەرچەند ئاڵوگۆڕی و دابڕانی پێکهاتەییان سازکردوە، بەڵام هیچ‌کات نەیانتوانیوە دابڕانی بنەمایی بەرهەم بهێنن، بەهۆی ئەوەکە بەر لەشۆڕش دابڕانی ڕادیاکاڵ لە عەقڵی سیاسی و ئێپیستمەگەلێکی بەرهەم‌هێنی نەزمی نامشەرووعی پێشوودا ساز نەبوە.واتە دابڕاوێکی تەئسیسی بەمانای دابڕانێکی بنەمایی لە ئێپیسمتە کۆنەکان ڕووی نەداوە، لەوەها دۆخێکدا ئەمەی ئیتر بەرگە نەگیراوە فۆڕمی حوکمڕانی، حوکمڕان و پێکهاتە ڕواڵەتێکانە نە ماناکان، حەقیقەتەکان و پێکهاتەی زەینی و لۆژیکی پێناسەکان. واتە سەرلەنوێ جیهانێکی زەینی لەمەر حکوومت، حوکمڕانی، دەسەڵات و سوژەڤانی بنیاد ناندرێتەوە. بۆیەش شۆڕشەکان بەردەوام دەبنەوە.

هەر بۆیەش جیاوازی شۆڕشەکانی کە لێکەوتەکەیان دێمۆکراتیزاسیونە لەگەڵ ئەم شؤڕشانەی دیکتاتۆڕییەت و پاوانخوازێتی بەرهەم دێننەوە نە لە ڕێژەی ناڕزایەتێکان، بەربڵاوی و گشتگیری ناڕزایەتێکان کە لە چلۆن ماناکردنەوە و وەڕگێرانی زەینی ناڕزایەتێکاندایە.