بریندار لەگوێن فۆڕمێک بوون

 

شاهۆ حوسێنی

(هۆکارناسیی ڕاپێچکردنی بریندار  بۆ گرتووخانە)

لە ماوەی یەک دەیەی ڕابڕدوو، مەودای سەرهەڵدان و دەرکەوتنی دژایەتییەکان لە ئێران بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی دژی دەسەڵاتی پێشێلکەر، سەرکوتکەر و دیکتاتۆری کۆماری ئیسلامی، ڕۆژبەڕۆژ کورتتر بووەتەوە، بە جۆرێک کە ئیتر ئێستاکە ڕۆژ نییە دژایەتی و ناڕەزایەتییەک دژی کۆماری ئیسلامی لە گۆشەیەک لە ژێئۆپۆلەتیکی ئێران سەرهەڵنەدات. دژکردەوەی کۆماری ئیسلامیش دژی ئەم ناڕزایەتییانە بێگومان یەکجار زۆر توند، بێشەرمانە، نامرۆڤانە و بە دوور لە هەر جۆرە پڕەنسیپێکی مرۆیی ‌و دێمۆکراتیکە. هەر بەتەنیا شەهیدانی شۆڕشەکانی ساڵی ١٤٠١ی هەتاوی بەپێی داتا نافەرمییەکان و لەگەڵ ئەوەدا گوشارێکی زۆری نیزامی و ئەمنی باڵی بەسەر هەرجۆرە بڵاوکردنەوەی هەواڵدا کێشاوە، بەڵام باس لە شەهیدبوونی سەدان کەس و برینداربوونی زیاتر لە هەزار کەس دەکات، ئەمە لە کاتێکدایە کە بنەماڵەی شەهیدان و بریندارەکان لەژێر هەڕەشە و گوشاری بەردەوامی ناوەندە ئەمنی و نیزامییەکاندان و هەرجۆرە هەواڵێک یان کردەوەیەک دژکردەوەیەکی توندی ئەمنیی بەدوادا دێت.

 

 برین پێناسەی جینایەت

برین دەشێ زۆر پێناسە و مانای جیاواز هەڵبگرێت، لە پزیشکیدا، لە ئەدەبیاتدا، لە کۆمەڵناسیدا و لە فەلسەفەدا پێناسە و وێناکانی برین و بریندار بێگومان جیاوازن. برین لە جیهانی شۆڕش و بەرخۆداندا پێناسە و هێمایەکی گرینگە. برین هێمای بەرخۆدان و پێناسەی جینایەتە دژ بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی و برینداریش برین وەک ئاڵایەک هەڵدەگرێت، واتە بریندار دەبێتە لەقاودەر، ئەوی‌ تری هێمای، سوبژەی سەربەخۆ و ئەڵترناتیڤی داپڵۆسێنەر، پاوانکەر و پاوانخواز، لە ڕاستیدا بریندار دەبێتە ئەوی‌ تری دیکتاتۆر، سەڕەڕۆ و پاوانخواز. لە ڕاستیدا هەر بریندارێک لەخۆگری چوار هێمایە: یەکەم، برین وەک ئاڵای جینایەت؛ دووەم، خەباتکار و شۆڕشگێڕێک کە دژ بە پاوانخواز و داگیرکەر ڕاساوە؛ سێهەم، ئەوی ‌تری زاڵمێک‌ کە ملکەچی داپڵۆسان و داگیرکردن نابێت؛ چوارم، ئاڵاهەڵگری جینایەتی زاڵمێک و زوڵمێک. لێرەوەیە کە شۆڕشگێڕێک کە بریندارە پێویستە بسڕدرێتەوە و وەک هێما لەنێو کۆمەڵگەدا نەمێنێت، دەسەڵاتە پاوانخواز و دیکتاتۆرەکان کە نەیانتوانیوە مرۆڤ وەک شۆڕشگێڕ بسڕنەوە و بە جەستە لەنێوی برن، لەڕێی ڕاپێچی ‌گرتووخانەکردن، بەندکردن و زیندانیکردنی، هەوڵی سڕینەوەی برین و بریندار دەدەن، واتە هەوڵی پێشگرتن بە سەیرووورەتی شۆڕش و بەرخۆدان دەدەن.

 

بریندار ئەوی ‌تری دەسەڵاتی سەرکوتکەری کۆماری ئیسلامییە، بریندار فۆڕمێک لە بوونە، جۆرێک ئەگزیستێنسە کە کۆدی شوناسی داسەپاو لەلایەن کۆماری ئیسلامی وەک ئەوی ‌تری شکاندووە. بریندار بووەتە فۆڕمێک شوناس، بووەتە ناسنامە و گوتارێک، بەگشتی بووەتە ڕێچکەیەک بۆ بەگژداچوونەوەی پاوانخوازێتی، سەرەڕۆیی و زۆرداری.

بریندار دازاینە، بوونێکی کە لەنێو جەرگەی تێگەیشتن، فام، خۆپێناسەکردن و خۆدەرخستندایە، بریندار کێشە و قەیرانێک لە بووندا نییە، بەڵکوو فۆڕمێک‌بوونە، برین بەشێک لە بوونی شۆڕشگێڕە، تایبەتمەندییەکی ڕواڵەتی کە لە تەنیشت تایبەتمەندییەکانی ‌تر "بوون" کامڵ دەکات. بریندار، ڕەخسیو و ڕزگار لە ئەوی ‌تر، خۆداڕێژراوی و خۆچارەنووسی تەوەرەی مرۆڤ بە مانای ئەگزیستێنسە. مرۆڤی بریندار بەڵام سەربەخۆیە لە هەڵبژاردن، هەڵوێستگرتن و بڕیاردان، ئەو سەربەخۆیانە بوونی خۆی بەسەر شووناسدا دەسەپێنێت، ئەو بوونی ملکەچی شوناس ناکات، واتە بوونی ئەگزیستێنس بوونێکە کە شوناس دەخاتە ژێر ڕکێفی خۆی و سەربەخۆییی خۆی بەسەر شوناسدا دەسەپێنێت، ئەو خالقی شوناسە نە مەخلووقی شوناس، بۆیەش بە دژ هەر جۆرە شوناسێکی داڕێژراو لە دەرەوەی بوونی ئەو ڕادەوەستێتەوە، کەوابێ بریندار فۆڕمێکبوونی ڕاساو بە دژ شوناسە، ئەو بوونی سەربەخۆیانەی، شوناسی داڕێژراو لەلایەن خۆیەوە، بە هیچ بوون و شوناسێکی ‌تر ناگۆڕێتەوە.

سەرچاوە: https://kurdshop.net/ku/opinions/4074

لێدانی‌جەستە بەمەبەستی سڕینەوەی‌ڕووح

 

(بۆچی ژنێکی "کورد" لەسەر لابردنی زۆرەملی "حیجاب" بە قامچی لێی‌درا؟)

شاهۆ حوسێنی

لێدان لە جەستەی ژن ئامانجی جێندەری لەپشتە و مەبەستی سڕینەوەی ژن وەک ڕووحە لەڕێی سڕینەوەی جەستە، ڕووح لێرە مەبەست ڕوانینی هێگێلە بۆ ڕووح بە مانای هزر و ئەندێشەی مرۆڤی سوبژە، دیارە کەلتوور و سوژەی پیاو قائیل بەهیچ ڕکابەرێک نیە بۆ سنووردارکردنی هێژمۆنی و دەسەڵاتی ڕەهای پیاو وەک چوارچێوەیەکی هزری نەریتی. هەربۆیەش لەگەڵ هەرجۆرە دەرکەوتنێکی ژن وەک سوبژەی سەربەخۆ و لەدەرەوەی سنووری جوغرافیای دەسەڵات و هێژمۆنی پیاو، دەکەوێتە ناو بازنەی جورم و تانە. لە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی‌دا ژن وەک جەستە و جێندەر کە چوارچێوەی شووناسی و ڕواڵەتی داسەپاوی پیاوانە بەجێ‌دێڵێت و هیچی‌تر ملکەچی ئەو دەسەڵاتە ڕەهایە نابێت و حەول دەدا چوارچێوەیەکی شووناسی سەربەخۆ بۆخۆی دابڕێژێت، ئەمە سنووری دەسەڵاتێکی ڕەکابەری پیاوسلاری دەردەخات و بەم شێوەیە دەکەوێتە بەر ڕقی پیاو، پیاو دەست‌دەکات بە تۆڵە سەندنەوە لەڕێی کووشتن واتە سڕینەوەی جەستەیی ژن، تەمێ‌کردنی جەستەیی لەڕیی زیندانی‌کردن و قامچی بەمەبەستی ملکەچ‌کردن و بەردەوامی گوێ‌ڕایەڵی ژن.

قامچی‌ لێ‌دان لە جەستەی ژن، دژکردەوەیەکی پیاوانەیە بەدژ هەڵوێستی سەربەخۆیانەی ژن وەک جێندەر و ڕووح.

ئازادی بەمانای دەربازبوون لەکۆیلەیی‌و ملکەچیە

 

شاهۆ حوسێنی

ڕەنگە هیچ حەزێک هێندی حەز و تاسەی ئازادی و هیچ چێژێک هێندی چێژی ئازادی بنەڕەتی و کۆن نەبێت لەناخی مرۆڤ و کۆمەڵگادا، ئازادی ئەوەندە چەمک و خواستێکی بنەڕەتی و چێژ بەخشە کە حەتا هزر و ئایدە کۆیلە پەروەرەکان، پاوانخوازەکان و داپڵۆسێنەرەکانیش هاواری ئازادی دەکەن و خۆیان وەک هەڵگری ئازادی و  داهێنەری ئازادیدەناسێنن، بەلای ئایینەوە ئازادی ڕاستەقینە لە ملکەچ بوون و کۆییلەبوونی خوا دایە، بەلای مارکسیزم لێنینیسمەوە ئازادی ڕاستەقینە لە دیکتاتۆڕییەتی پڕۆڵتاریادا تێ‌ئەپەڕێت و.... هەتەد. ڕەنگە هەتا ئەمڕۆ ماناگەل و ڕوانگەگەلی جیاواز لەمەر ئازادی هاتبێتە ئاراوە و ئەمەش جۆرێک لە سەرلێ‌شێواوی ساز کردبێت. بەڵام یەک خاڵی بنەڕەتی بۆ گەویشتن بە ئازادی و تێ‌ەیشتن لە ئازادی ئەمەیە کە پێویستە مرۆڤ سەرەتا لە کۆیلەیی دەرباز بێت، گەویشتن بە ئازادی نالوێت مەگەر دەرباز بوون لە کۆیەلەییە، بۆ دەرباز بوون لە کۆیلەییش پێویستە هەموو ئەم هزر و عەقلانەی مرۆڤ بە کۆیلەیی و ملکەچی گرێ دەداتەوە لە هەناو و زەینی مرۆڤ بڕەوێتەوە. دەشێ بەکورتی بگوترێ کە ئازادی بەمانای دەرچوون لە کۆیلەیی و ملکەچ بوونە.

زۆر ئایدە، کلتوور، بەها و ئەندێشە لەناو باوەڕ و زەینی مرۆڤ‌دان کە کۆیەلە پەروەرن، بە جۆرێ کە بەهەر رێژەیەک مرۆڤ حەولی ئازادیش بدات، ئەمانە وەک بەربەست و لەمپەر بەردەگرێت بە ئازادی و ئازاد بوونی مرۆڤ، هەتا ئەم کلتووr، بەها و ئەندێشانە لە باوەڕ و زەینا نەسڕدرێنەوە ئازادی مەحاڵە.

کەلتووری مۆدێڕن و دەسەڵاتی مۆدێڕن

شاهۆ حوسێنی

 زیاتر لە سەدەیەکە خەبات ‌بۆ ئازادی و پەرەدانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و سیاسیی ‌کۆمەڵگە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین دەستی پێ‌ کردووە، بەڵام ئەوەی بەردەوام بەرهەم دێتەوە، پاوانخوازیی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتییە و ڕۆژهەڵاتی ناوین نەتەنیا هیچ پێشکەوتنێکی بەخۆیەوە نەبینیوە، بگرە پاشکەوتووتریش بووە. ئەم ڕەوتە ئەگەر سەرنجێکی وردی نەدرێتێ، نە دەشێ بە ڕوونی شی ‌بکرێتەوە و نە دەشێ چارەسەریش بکریت. بێگومان ئەمەی لە ڕۆژاوا وەک پێشکەوتنی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی دەبینرێت، بەرهەمی شۆڕشی پیشەسازی، دەرکەوتنی ئایدیای ئابووریی مۆدێڕن، ڕۆشنگەری بە مانای ڕەخساندنی بەستێنی زەینی و مەعریفی، پەرەپێدان و پێشکەوتن، پێگەیاندنی مرۆڤی مۆدێڕن لەڕێی پەروردە لەسەر بنەمای هزر و ئەندێشەی مۆدێڕن و تێپەڕێن لە جیهانی مانایی، کەلتووری و هزریی نەریتییە.

 

درێژەی بابەت لەم لینکەیدا بخوێننەوە:

https://kurdshop.net/ku/opinions/4014

اسلامیسم ارادەای معطوف بە استعمار

 

شاهو حسینی

اسلامیسم اصطلاحی برگرفتە از علوم اجتماعی است که برای خلاصەکردن تمام ایدئولوژیها، جنبشهای سیاسی‌و بنیادگرایانە اسلامی کە باعنوان اسلام رادیکال شناختە می‌شوند بەکار می‌رود، کە نقطە اشتراک و تشابە همە آنها تلاش برای برقراری نظم اجتماعی و دولتی است کە مشروعیتش از اسلام بەعنوان یگانە منبع مشروع تامین می‌شود. همە آنها همچنین مخالف بنیادهای جامعەمدرن و مدرنیتە از جدایی دین از دولت، سوبژکتیویسم، پلورالیزم، دولت مدرن، حقوق‌بشر، برابری جنسیتی، آزادی مذهب و آزادی بیان هستند. اگرچە می‌توان میان گرووههایی کە از امکانات و روشهای صلح‌آمیز برای تحقق خواستەهای خود استفادە کردە و جنبشهای رادیکالی کە از تمام ابزارهای خشونت‌آمیز از جملە ترور و تروریسم استفادە می‌کنند تمایز قائل شد. اما همە در تتلاش برای تحقق این اهداف مسترک هستند.

 

ظهور اسلامیسم در خاورمیانە

در آغاز قرن بیستم ایدئولوژی‌اسلامی بەعنوان بخش‌بزرگی از جنبش‌ها دردهه‌های 1920 و 3٠ توسعه یافت. دو جنگ جهانی در قرن بیستم بسیاری از مناطق خاور نزدیک و میانه را ویران کرد. امپراتوری عثمانی در سال 1923 منحل شد و کمی بعد در ١٩٢٤مصطفی کمال آتاتورک اعلام کرد که سلطنت و خلافت منسوخ شده است. در حالی کەدر اروپا فلسفە مدرن، روشنگری، فن آوری، علم و بسیاری چیزهای دیگر بەشدت درحال گسترش و پیشرفت بود، ارتدوکس دیرینه در اسلام، به ویژه در دانشکدەهای الازهر، اگرچە بەلحاظ نظری و معرفتی چیزی برای مقابله با مدرنیته نداشت، اما در مقابل مدرنیتە و در تقابل با آن بە شدت در حال گسترش بود. بقایای امپراتوری عثمانی توسط قدرت های پیروز جنگ جهانی اول(بریتانیای کبیر و فرانسه) در حالیکە بسیاری از آنها همچنان تحت فرمان اروپا اداره می شدند، به دولت-ملت تقسیم شدند. این دوره توسط مورخان اسلامی به عنوان دوران تحقیر بزرگ نه تنها اسلام به عنوان یک آموزه دینی، بلکه برای کل تمدن عربی- اسلامی تلقی‌می‌شود. پس‌از بەدست آوردن استقلال، ساختارهای دولتی سکولار یا سلطنتی در بسیاری از ایالت های تحت فرمان بدون توجە بە اعتقادات مذهبی سنتی شکل‌گرفتند. در این دوران گذار، یک مکتب فکری جدید با جهت گیری سیاسی شکل‌گرفت که از اسلام به عنوان پایه یک جامعه ایده آل دفاع می کرد: اخوان المسلمین که در سال 1928 توسط معلم سابق حسن البناء (1906-1949) در پادشاهی مصر تأسیس شد. اخوان المسلمین از سلطنت برگزیده شده توسط بریتانیای کبیر که آن را «منحط» می شمرد، و عدم‌توجە بە ارزشهای اسلامی و انحطاط ارزشهای اسلامی در نتیجه انحطاط فرهنگی در مصر انتقاد کرد. به دنبال احیای جزمیات دینی و در عین حال حل همەمشکلات کشورهای‌اسلامی از طریق نظام اسلامی بود. اسلام گرایان نفوذ بریتانیا در کشور را کەعملا تا سال 1952 ادامه داشت، به عنوان استعمار نو می‌دانستند که می‌بایستی با آن مبارزه می‌شد. ابوالاعلا مودودی (1903-1979) که در هند و (از سال 1947) در پاکستان با حزب کادر خود جماعت اسلامی که در سال 1941 تأسیس شد، نیز تأثیر قابل توجهی بر اسلام گرایی داشت. در ایران شکل خاصی از بنیادگرایی اسلامی متاثر از آموزه امامت شیعی پدیدار شد. پس از انقلاب اسلامی در سال 1979، تحت رهبری روح‌الله خمینی (1989-1906)، حکومتی مبتنی بر نوعی بنیادگرایی شیعی روی کار آمد. پان شیعیسم رو به رشد همراه با صدور انقلابی انقلاب اسلامی از ایران، جنبش‌های اسلام‌گرای مختلف را در بسیاری از کشورها از نظر مادی‌و معنوی تقویت کردند.[1]

 

گسترش رادیکالیسم در میان جنبشهای اسلامی  

ازدهه  بەبعد1990، بسیاری از گروه های اسلام گرا رادیکال شدند. اگر بنیادگرایی اسلامی در دهه‌های 70 و 80 عمدتا بر درگیری اسرائیل و فلسطین متمرکز بود، اسلام‌گرایی رادیکال از دهه 90 به ایدئولوژی گروه‌های افراطی و گاه تروریستی مانند القاعده ("پایه") نەتنها در عربستان سعودی، پاکستان و افغانستان تبدیل شد، کە حتی پایش به بوسنی‌و شمال آفریقا کشیە شد. یعنی اگر بنیادگرایی اسلامی تنها در ابتدا متمرکز به اسرائیل بود، اینبار تمام غرب، تمدن غرب و ارزشهای غربی را نشانەگرفت.[2]

اگر اسلامی سازی مجدد بەصورت تدریجی در بسیاری از جوامع اسلامی در حال وقوع بود، اختلافاتی در اروپا مانند بحث حجاب و کاریکاتورهای محمد بروز نمود. اسلام گرایی بەطورکلی از ابزارهای مختلفی برای اثبات خود استفاده می کند: در خانواده از طریق تحمیل‌زندگی مبتنی بر اصول اسلامی، در بیرون ازخانوادە از طریق تحمیل اسلام از طریق ترویج اسلام (دعوه)، تلاش برای اجرای قوانین اسلامی، شریعت، توزیع ادبیات اسلامی، از طریق حفظ و نگهداری نهادهای اجتماعی یا ساخت مساجد صورت می‌گیرد. لئون‌دی وینتر، نویسنده هلندی، اسلام گرایی را «فاشیسم قرن بیست و یکم» نامیدە و آن را با تروریسم برابر می‌داند: «پس از فاشیسم چپ شوروی، پس از فاشیسم راست نازی‌ها، اسلام‌گرایی فاشیسم قرن بیست و یکم است.»[3]

به ویژه از زمان حملات 11 سپتامبر 2001 و تلاشهای روزافزون رژیم ایران بەعنوان دیکتاتوری توتالیتر، نئولوژیسم های بحث برانگیزی مانند اسلام‌ فاشیسم در رابطه با پدیده اسلام گرایی به طور فزاینده ای گسترش یافته است. این بحث به معنای سیاسی شدن فزاینده این اصطلاح در اروپا نیز هست.

 

اسلامیسم و نئولوژیسم

اسلامیستها از طریق استفادە گستردە از قدرت زایی و خلق معانی جدید از واژگان و یا خلق معنا و تصویر تحقیرآمیز از معانی کلمات، ایدئولوژی و اهداف خود را تحمیل نمایند. در واقع در نئولوژیسم اسلامی ایدئولوژی اسلامی بەعنوان فیلتر خلق واژگان و معانی نقش راهبردی ایفا می‌کند، عبارتی نظیر "دولت‌طاغوتی" برای حکومتهای دمکراتیک غربی بەدلیل جدایی دین از دولت، "جامعەجاهلی" بەدلیل جدایی دین از زندگی عمومی و اهمیت نقش عقل و فردگرایی، نگاه و تعریف سکسیتی از آزادی‌های فردی بەصورت تقلیل و تنزیل آن بە آزادیهای سکسی، "انحطاط" با عنوان واژە معرف جامعەای کە مشروعیتش را از دین کسب نکردە، دین نقشی در ترسیم مناسبات و مراودات فردی نداشتە، "برابری" بەعنوان اصطلاحی جهت یکدست‌کردن و تکثرزدایی از جامعە، "حجاب" بەعنوان عامل رهایی و پاسدار حریم ارزشها و بودگی زن، "ایمان" بەمثابە مفهومی جهت تقید فرد بە ارزشها، هنجارها و فرهنگ صرف اسلامی و دوری از غیراسلامی بودن برای خلق یک جامعە یک دست و مطیع، "اطاعت" بەعنوان مفهومی جهت خلق انقیاد و بردگی و عامل مشروعیت بردگی و ابژەپروری در راستای جلوگیری از ظهور انسان بە مثابە سوبژە و بودی مدرن. آنها بەاین وسیلە هژمونی، اقتدار و قدرت خویش را بر جامعە تحمیل کردە و هرگونە تقابل، مخالف یا ضدیت با خود را بر پایە چنین نگرش و مشروعیتی بە شدت سرکوب کردە و از میان برمی‌دارند.

 

---

[1] - Gilles Kepel: Das Schwarzbuch des Jihad. Aufstieg und Niedergang des Islamismus. Piper, München/Zürich 2002, ISBN 3-492-04432-8.

[2] - hri.ca, Human Rights Internet, Material von UN-Menschenrechtskommission: Disappearances and summary executions (Memento vom 21. Juli 2001 im Internet Archive)

[3] -  Spiegel Online: Interview mit Leon de Winter: „Manchmal haben wir nur die Wahl zwischen Desaster und Katastrophe“. 1. August 2005 (geführt von Henryk M. Broder)

The Anthology of Civil Revolution (the necessities of civil revolution) - Part 2

                                                Shahoo Hosseini

In the previous part of this article, we discussed the civil revolution and its necessities; this article, we will discuss the "achievements of civil revolution". Reading about all the changes that have been able to secure democracy has shown that liberation from a dictatorship in the absence of all the social classes in a united way is not possible, that is, if the orthodox left parties developed the branched mentality in a revolution that made all the social classes follow an intellectual minority's plan and methods then the "Rhizomatic model of Deleuze" believes that all the social classes should participate in the process of opposing the dictator's power and gaining democracy based on their potentials and all of them must be a part of the revolution without being excluded.

The Civil Revolution achievements:

Civil revolution involves the total movement of this part of the society unlike political parties and organizations that only aim to achieve power, they aim to make the authorities withdraw from power, limit the power, and impose wills and demands of the society on the authorities and governments, thus the dictatorial powers do not want to develop this kind of revolution in any way because due to this form of revolution, they cannot use various forms of violence and in some occasions, they must recognize the desires and interests of this movement. This means that the first achievement of such a revolution is stopping the political power in confronting this movement and at the same time, outside the boundaries of the geography over which a dictatorship has power, the public opinion will be more and more supportive of such movements.

 

https://kurdshop.net/en/opinions/4063

زمان لەگوێن دەرکەوتەی سیاسی

 

(نەتەوەخوازی زمانی بنەمای نەتەوەخوازی سیاسی)

شاهۆ حوسێنی

نەتەوەخوازی‌فارسی خۆی لەناو بازنەی سەروەری ژێئۆپۆلەتیکی ئێران، سەروەری زمانی فارسی و هێژمۆنی ئێتنیکی فارس‌دا دەبینێتەوە و حەولی سەپاندنی "ئێران‌خوازی" وەک ئەمری سیاسی، کۆمەڵایەتی و کلتووری بەسەر هەموو نەتەوە جیاوازەکانی ناو ژێئۆپۆلەتیکی‌ ئێران‌دا دەدات. لەڕاستی‌دا " حکوومەتی‌فارسی" وەک ئەمری سیاسی لەناو چوارچێوەی ئێران‌خوازی‌دا لەڕێی زمانی فارسی بەسەر تاکی ئێرانی‌دا دەسەپێندێرێت. فارس بەڵام حەول دەدات لەڕێی بە مێژویی و کلتووری کردنی ئەمری سیاسی، بیر و ڕای گشتی نەتەوە غەیرە فارسەکان بەلاڕێ‌دا بەرێت تا هەم بەم شێوەیە مەشرووعییەت بسڕێتەوە لە خەباتی مافخوازانە، شووناس‌خوازنە و نەتوەخوازانەی نەتەوەکانی‌تر و یەک لەوان کورد، هەمیش لە قوبحی دیکتاتۆڕییەت و پاوانخوازێتی خۆی کەم بکاتەوە. ئەوان حەول دەدەن لەڕێی بە مێژووی‌کردنی ئیران وەک ژێئۆپۆلەتیک پێش بە پارچەبوونی ئێران بگرن، لەڕێی بەمێژوویی‌کردنی زمانی فارسی وەک ئەمری مێژوویی پێش بە گەشە و دەرکەوتنی زمانەکانی‌تر و یەک‌ لەوان زمانی‌کوردی بگرن. لەڕاستی‌دا ئەوان لەلایەک حەولی بە سیاسی‌کردنی هەموو دیاردەکانی کلتووری، شووناسی و زمانی دەدەن بەمەبەستی مسۆگەرکردن و پەرەی هێژمۆنی خۆیان و لەلایەک لەڕێی سیاسی‌سڕینەوە لەم دیاردانە حەولی قەباحەت‌سڕینەوە لە تەحمیل و پاوانخوازێتی خۆیان دەدەن.

 

 

ئەرک و کارکردی زمان

زمان وەک تواناییەکی دەروونی بۆ بیرکردنەوە لەگەڵ مرۆڤ لەدایک دەبێت، مرۆڤ بەرهەم دێنێت، مرۆڤ دەگەڵ زمان پەرە دەستێنێت، باڵا دەکات و دەمرێت. زمان چوارچێوەی دەرکەوتنی مرۆڤە، پێناسەی مرۆڤە و مرۆڤ لەڕێی زمانەوە دەناسرێت و دەناسێندرێت. دەشێ بگگوترێ کە مرۆڤ و زمان ژانووسێکن، بەجۆرێ کە نە زمان بێ مرۆڤ بوونی دەبێت و نە مرۆڤ بەبێ زمان بوونی دەبێت. مرۆڤ لەڕێی زمانەوە خۆی و ئەوی‌تر پێناسە دەکات، سنوور دیاری دەکات، کردوە و دژکردەوە دەنوێنێت، هەڵوێست دەگرێت و هەست دەردەخات.

زمان نیزامێکی پێکهاتەمەندە بۆ پێوەندی‌گرتن لەنیوان مرۆڤەکان‌دا، لەڕاستی‌دا زمان لەڕێی وشەکان، نیشانەکان، ڕەستەکان و نووسراوەکان مەبەستێک،خواستێک یان چەمکێک دەگەیەنێت. دەشێ بگوترێ زمان سەرەتا بەستێنێکە کە لەودا مانایەک، مەبەستێک، هزرێک پەروەردە دەکرێت و دوایی لەڕێی زمان وەک نیشانە ڕواڵەتێکان ئەم مەبەست و هزرە دەگەیەنرێت. سێ تایبەت‌مەندی گریگنی زمان بریتین لە: توانایی زاوزێ، بان چین‌و توێژی، گرێبەستی‌کۆمەڵایەتی(واتە دیاردەیەکی گەوهەری، مسۆگەر و هەمیشەیی نیە). یەکێک لەگرینگ‌ترین هزر و ئەندێشە مۆدێڕنەکانی لە هەناوی زمان‌دا پەروەردەکراوە و لەڕێی زمان وەک نیشانە بەشێوەی نیزامێکی پێکهاتەمەند دەرکەوتوە، نەتەوەخوازیە. زمان بەهۆی ئەوەکە دەرخەری ئەزموونی گشتی نەتەوەیەکە دەورێکی گرینگی هەیە لە ڕاگواستنی شووناسی نەتەوەیی. زمان بەرهەمی تووخم‌گەلێکە کە وەڕناگێڕدرێنەوە بەهۆی ئەوەکە لەخۆگری ڕوانگەی ڕەسەن و تایبەتی ژینگەیەکی تایبەتە کە زایەڵەی ڕاستەقینەی پەروەردەکراو لەناو ئەو توخمانە دایە. بنێدیکت ئەندرسۆن لەسەر ئەو باوەڕەیە کە نەتەوەکان سەرەتا لە زمان‌دا دەردەکەون تا خوێن. ئەو لەدرێژەدا لەسەر ئەو باوەڕەیە کە نەتەوەکان بەرهەم‌گەلێکی کلتورین کە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەهەم‌دا بەشێوەی زمانەلۆکاڵێکان دەرکەوتن، واتە پەرە و مسۆگەر بوونی زمانە لۆکاڵێکان و پاشەکشەی زمانی کلیسا بەستێنی دەرکەوتنی نەتەوەکان بوە.

 

زمانی فارسی سەپێندراوێکی سیاسی

زمانی فارسی کۆڵەکەیەکی‌گرینگی نەتەوەخوازی‌فارسی، ئێرانی زەینی و ڕواڵەتی و دەسەڵاتی فارسیە. لەڕاستی‌دا زمانی فارسی وەک کۆگشتیەک لە دیاردە زەینێکان بە مانای شووناس، ئەندێشە و ڕوانگە لە تەنیشت دیاردە ڕواڵەتێکان وەک نیشانە، وشە و ڕەستە هەم هەڵقوڵاوی کۆمەڵگایەکی نەتەوەییە و هەمیش بەرهەم‌هێنی کۆمەڵگایەکی‌نەتەوەیی بەربڵاو وبەرفراوانە لەرێی سەپاندنی دیاردە زەینی و ڕواڵەتێکان. بە کورتی دەشێ بگوتری کە زمانی فارسی گرینگ‌ترین و سەرەکی‌ترین بنەمای دەرکەوتنی نەتەوەخوازی ئێرانی و بەرهەم‌هێنی دەسەڵاتێکی پاوانخواز، سەرەڕۆ و داپڵۆسێنەرە. زمانی فارسی لەڕاستی‌دا زمانی داگیرکەرە، بەستێنێکی زەینی و چوارچێوەیەکە کە لەودا مانا، فام و تێگەیشتوویەکی  فارسی تیا بەرهەم هاتوە. نەتەوەخوازی ئێرانی و پان‌ئێرانیسم وەک ئایدۆلۆژی سەرەتا لە زمان‌دا هەم وەک تواناییەک بۆ بیرکردنەوە و هەم وەک دەرکەوتەیەکی دەروونی و بەستێنێک بۆ پەروەردە کردنی هزر و ئەندێشە و هەمیش وەک دیاردەیەکی ڕواڵەتی لەخۆگری نیشانە ڕواڵەتێکان بەرهەم هاتوە، بۆیەش لەلایەک لەخۆگری چوارچێوەیەکی مانایی و تێگەیشتوویی فارسیە و لەلایەکی‌تر کەرەسە و بەستێنێکە بۆ سەپاندنی جیهانی هزر و ئەندێشەی فارسی و لەئاستی کلتووری-کۆمەڵایەتی‌دا سەپاندنی شووناسی فارسی و لە ئاستی سیاسی‌دا سەپاندنی هێژمۆنی، سەروەری و دەسەڵاتی سیاسی فارسیە، ئەمەش لەڕێی خوڵقاندنی مرۆڤی گوێ‌ڕایەڵ‌و ئۆبژەیە، ئەو مرۆڤەی کە لەڕێی سەپاندنی زمانی فارسی بەسەری‌دا لەناوەرۆکی لۆکاڵی خۆی بەتاڵ کراوە، لەژینگەی کلتووری و مەعریفی لۆکاڵی بێگانەکراوە و بە دیاردە بێگانەکان ناوئاخن کراوە.

زمانی کوردی زمانی ئازادی

زمانی کوردی زمانی ئازادیە، زمانی مسۆگەرکردنی شووناس، سەربەخۆیی تاکی کورد، چوارچێوەی دەرکەوتنی خود و سنووری جیاکەرەوە لەگەڵ ئەوی‌تری بێگانە. لەڕاستی‌دا زمانی کوردی وەک توانایی بیرکردنەوەی بەکوردی بەستێنێکە بۆ دەرکەوتنی خودی کوردی. زمانی کوردی کۆڵەکەی هەڵسووکەوتی ئاگایانە، بیرمەندانە و ڕسکانی مرۆڤی کوردیە. دەشێ بگوترێ بە حوکمی ئەوەکە زمان توانایی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن، تێگەیشتوویی و فامە، زمانی کوردی توانایی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە خۆدی کوردانە و فامی خودی کوردیە وەک تاک و نەتەوە و ئەمەش بەمانای توانایی تاکی کوردی بۆ پێش‌گرتن لەداگیرکران و توانایی بۆ ڕزگاری و ئازادیە. هێردێر لەسەر ئەو باوەڕەیە کە زمان بەردەوامی میژوویی و کلتوری گەرانتی دەکات، بۆیەش زمانی کوردی وەک بەستێن و مجالێک بۆ بەردەوامی میژوویی و کلتوری کورد وەک تاک و نەتەوە دەور ونەخشێکی گرینگی هەیە.

 نەتەوەخوازی کوردی وەک دژکردەوەیەک بە دژ ئەوی‌تری داگیرکەر سەرەتا نەتەوەخوازیکی زمانیە، واتا لەگەڵ ئەوەدا کورد لە نێوان سێ زمانی بێگانەدا پارچەکراوە، سێ زمانی بێگانە حەولی سەپاندنی کلتور، بەها و شووناسی دژەکورد و ناکوردانەی بەسەر کوردا داوە، لەڕێی زمانی کوردێوە ڕێبەڕانی نەتەوەخوازی کوردی حەولی یەک‌گرتووی و یکپارچەیی کوردیان داوە، حەولیان داوە لەڕێی زمانی کوردی سنوورە دەسکردە ڕواڵەتی، زمانی و کلتوریە داسەپاوەکان بشکێنن. هەرچەند ڕەنگە نەتەوەخوازی کوردی زۆرجار لەنێو ئەم سنوورە دەسکردانەدا قەتیس مابێتەوە، واتە حەولی دابین‌کردنی مافی چارەی خۆنووسینیان لەناو ئەم ژێئۆپۆلەتیکە دەسکردانەدا دابێت، بەڵام هەموویان بە ڕایەڵی زمانی کوردی لیك گرێ دراونەتەوە، واتە نەتەوەخوازی کوردی هەموو پارچەکان لەڕێی زمانی کوردی جیهانێکی کوردی یەکگرتوویی بەرهەم‌هێناوە. لەڕاستی‌دا زمانی کوردی توخمی سەرەکی و بەردەوامی نەتوەخوازی کوردی لە هەر چوارپارچەی کوردستان بوە. کوردستان تا بەر لە دەرکەوتنی نەتەوەخوازی کوردی و ئەندێشەی کورد وەک نەتەوە و نەتەوە بان عەشیرە و خێڵ، کۆمەڵگایەکی داپچڕاو، پەڕتەوازە و لێک‌دابڕاو بوو، بەڵام زمانی کوردی توانی بەسەر هەموو خێڵ‌و عەشیرەکان‌دا پردێک لێ‌بدات و کۆمەڵگای عەشیرەیی کوردی بەهەموو جیاوازی و سنووربەندێ خێڵەکێکانی لەناو نەتەوەی کورد‌دا کۆ بکاتەوە. کەوابێ یەکێک لەگرینگ‌ترین بەستێنەکان کە نەتەوەخوازی کوردی تیا پەروەردەکرا و بەستێنی پەرە و مسۆگەرکردنی نەتەوەخوازی کوردی بوو، زمانی کوردی بوو. یەکەم بەستێنەکانی دەرکەوتنی نەتەوەخوازی کوردی دەشێ بگوترێ بریتی بوون لە: شێعر، بەیت و چیرۆک‌گەلێکی حەماسی کوردی کە لەزمان‌دا  پشکووتن و هەر لەڕێی زمانی‌کوردیش‌ڕا گواستڕانەوە بەرەکانی‌تر و بەم شێوەیە نەتەوەخوازی وەک ڕۆباڕێکی ڕەوان لەناو بەرە جیاوازەکانی کۆمەڵگای کوردی‌دا چاخەکانی زەمانی بڕیوە. دەرچوونی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە قاهیرە بەزمانی کوردی، لەتەنیشت پەرەی خوێندن بە زمانی کوردی دەورێکی گرینگی هەبوە لە پەرە و مسۆگەربوونی نەتەوەخوازی کوردی، بۆیە دەشێ گبتورێ کە نەتەوەخوازی سیاسی کوردی لە کوردستان سەرەتا وەک نەتەوەخوازی زمانی و کلتوری دەرکەوتوە و لە درێژەدا گەیشتۆتە ئاستی سیاسی، بەواتایەکی‌تر بنەما سەرەکێکانی نەتەوەخوازی سیاسی کوردی بریتین لە نەتەوەخوازی زمانی و نەتەوەخوازی کلتوری.

سەرچاوە: زمان لەگوێن دەرکەوتەی سیاسی (نەتەوەخوازیی زمانی بنەمای نەتەوەخوازیی سیاسی) (kurdshop.net)