زمینەهای ظهور بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانه

شاهو حسینی

بەنظر می‌رسد, بنیادگرایی امروزه برزرگترین چالش و تهدید علیه مدرنیزاسیون، دمکراتیزاسیون و توسعه‌یافتگی در خاورمیانه باشد. جریانی که اساسی‌ترین و بارزترین مشخصه و ویژگیش بازگشت به سنت، ضدیت با مدرنیتەسیاسی(دولت مدرن دمکراتیک، عقلانیت‌وعقل‌گرایی، توسعەیافتگی اقتصادی)، ضدیت با سکولاریسم و سکولاریزاسیون و بەحاشیه‌راندن زنان می‌باشد. به نظر می‌رسد که بسترهای فرهنگی، اجتماعی خاورمیانه که در طول سدەهای امپراطوری عثمانی از طریق تقویت ارزشها و هنجارهای دینی را راستای تحکیم و گسترش هژمونی و اقتدار امپراطوری عثمانی به شدت مذهبی شده، پس از ظهور خاورمیانه نوین نیز دچار تغییر فرهنگی نشده و فرهنگ‌اسلام‌گرایی در راستای تقویت پایگاه عرب‌گرایی و ناسیونالیسم عربی بازتولید و تقویت‌گردیده. از سوی‌دیگر شکست شبەمدرنیته‌سیاسی و شبەمدرنیسم در خاورمیانە زمینەهای مناسب فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را برای بازگشت، توقیت و گسترش بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانە فراهم نمود، در کنار این دو عامل ظهور اسرائیل به مثابه نمایندە ناسیونالیسم یهودی‌و جمهوری اسلامی به‌مثابە برساختە بنیادگرایی شیعە زمینە تقویت و گسترش ضلع سوم بنیادگرایی کە همان بنیادگرایی سنی باشد را فراهم نمودند.

 

جنگ‌های پیشگیرانه در خاورمیانه

سقوط شوروی و تبعات گسترده آن در اروپای شرقی و خاورمیانه انکارناپذیر و گسترده بوده، غرب به دلیل هژمونی شوروی در خاورمیانه و نفوذ در ساختارهای قدرت خاورمیانه نوین پس از جنگ‌جهانی اول همواره تلاش می‌کرد تا از گروههای اسلامی و اسلام‌گرایی در راستای تقابل با شوروری و پیشگیری از هژمونی منطقەای و جهانی لنینیسم حمایت‌و پشتیبانی نماید، برآیند آن حمایت از اسلام‌گرایی در ایران علیە لنینیسم سازمان‌یافتە کە نمود بارز آنها حزب تودە و چریکهای فدائیان خلق بودند منجر بە هژمونی اسلام‌گرایی و سقوط حکومت پهلوی در ایران برای پیشگیری از یک انقلاب کمونیستی بود. در افغانستان همگراکردن اسلام‌گرایان برای جنگی فرسایشی با نیروهای شوروی و حکومت کمونیستی حاکم بر آن، بسترهای طالبانیسم را فراهم نمود. پس از سقوط شوروی، غرب در سیاست خارجی دچار نوعی چالش و خلاء گردید زیرا برای دەهها استراتژی سیاست خارجی خود را براساس تقابل با شوروری، پیشگیری از هژمونی شوروری و بازدارندگی قدرت شوروری طراحی می‌کرد، اما با فروپاشی شوروی که با آن سرعت بدون شک قابل پیش‌بینی نبود، غرب دچار نوعی چالش و خلاء شد، از سوی دیگر بنیادگرایان اسلامی کە تا قبل‌از این خود را در تقابل با شوروری می‌دیدند، با حذف شوروری و گسست و شکاف عمیق میان آنها و غرب، به یکباره خود را در تقابل با آمریکا یافتند. حملات یازدە سپتامبر پای غربیها را بە نوعی دیگر از اقدمات پیشگیرانە در خاورمیانە کشاند، تقابل با بنیادگرایی دینی و حامیانش، این حضور بانی دو جنگ در خاورمیانه بود، ساقط کردن طالبان و جنگ دوم علیه صدام حسین که منجر به سقوط صدام و خلاء قدرت در عراق و هرج‌ومرج در فضای خاورمیانه شد. این وضعیت تنها شاید یک برآیند داشت گسترش و هژمونی بنیادگرایی در خاورمیانه و تبدیل جمهوری اسلامی به پدر معنوی، حامی مالی و حامی نظامی بنیادگرایی در خاورمیانه.

 

بسترهای رشد بنیادگرایی در خاورمیانه

شاید مهمترین بستر رشد بنیادگرایی در خاورمیانه، بستر فرهنگی باشد، مبانی نظری دینی، ارزشهای و هنجارهای اسلامی که بزرگترین و برجستەترین فرم دهندە بە شالکە فرهنگی خاورمیانە می‌باشد، شاید بزرگترین سهم را در رشد بنیادگرایی در خاورمیانە داشتەاست. توسعە انسانی بە صورت افزایش بی‌رویە جمعیت و بالا بودن نرخ زاد و ولد در خاورمیانه، بدون تردید بانی یک ارتش بالقوە برای رشد و گسترش بنیادگرایی در خاورمیانە بودە و هست. وضعیت بد اقتصادی، گسترش فقرفزایندە و درنتیجە عدم توسعەیافتگی خاورمیانە دیگر بستر مهم رشد بنیادگرایی در خاورمیانە بود. از سوی دیگر تبدیل شدن خاورمیانە به بزرگترین انبار تجهیزات و تولیدات نظامی‌ و در نتیجە راحت‌تر شدن و تسریع دسترسی بە سلاح نقش و تاثیر غیرقابل انکاری در رشد و گسترش بنیادگرایی در خاورمیانه داشتە است. تضاد و تقابلاتی ایدئولوژیک و گفتمانی در خاورمیانە کە برآمدە از تنوع فرهنگی و زیست اجتماعی خاورمیانه می‌باشد نیز نقش غیرقابل انکاری داشتە است. حکومتهای دیکتاتور، منازعات ملی‌ملیتهای تحت ستم، منازعات‌دینی و تقابلات درون اجتماعی در خاورمیانه هم می‌توان گفت که نقشی مهم داشته. به‌طور خلاصه بنیادگرایی بەمثابە ساختار بحران‌ و دربرگیرندە چالش و بحران، برآیند و برآمدە محیط بحرانی و بحران‌زای خاورمیانه می‌باشد. کە درخلاء مدرنیته و درنتیجه فرهنگ تحمل، مدار و تساهل، در غیاب حکومتهای دمکراتیک و عقلانیت باورمند به پلورالیزم بانی تقابلات و جنگهای خونین بودە. امروزه جمهوری اسلامی بە مثابە بزرگترین حامی همەجانبە بنیادگرایی در خاورمیانه، هر جا کە خلاء قدرتی باشد نفوذ کردە و می‌توان گفت کل خاورمیانه عمق استراتژیک ایران بە حساب می‌آید. جمهوری اسلامی دو هدف عمده را از این روند دنبال می‌کند: اول تضمین بقای رژیم، حاکمیت و هژمونی خود در خاورمیانه و دوم بەچالش کشیدن نفوذ و هژمونی غرب در خاورمیانه است، ایران دورە پهلوی اگر ژاندارم منطقە در دورە جنگ سرد جهت حفاظت از هژمونی و نفوذ غرب بودە، ایران دورە جمهور اسلامی به ژاندارم منطقە در راستای حفاظت از مانفع روسیە و چین تبدیل شدە است.

روان‌شناسی تروریسم حکومتی جمهوری اسلامی

(به بهانه ترور وکیل آزادی و وکیل‌مدافع حقوق آزادیخواهان سهراب رحمتی)

شاهو حسینی

ترور واکنشی خشمگینانه، عاجزانه، تمامیت‌خواهانه و ترسویانه به کنش، تقابل و به چالش کشیده شدن است، خشمی به‌دلیل ترس، عجز و ناتوانی در مهار دیگری از یک سو و از سوی دیگر ناتوانی نظری و معرفتی در پاسخ‌گویی به چالشهای نظری پیش‌رو. ترور در واقع نوعی استراتژی در جهت پیشگیری از هژمونی خودتوانمندسازی دیگری به‌دلیل ضعف در توانمندی و کمبود در امکانات مشروع جهت دفاع از خود می‌باشد. بنیادگرایی و تروریسم ژانوس جهان سیاسی در حکومتهای ایدئولوژیک هستند. بنیادگرایی مبانی نظری برای مشروعیت حذف دیگری و ترور بستر عملی برای حذف دیگری را در جغرافیای سیاسی حکومتهای ایدئولوژیک فراهم می‌کند. ترور در واقع در حکومتهای ایدئولوژیک بازتاب نگرانیها، مطلوب‌ها و بی‌تابی‌های غیرقابل کنترل حکمان در تقابل با روندهای مدرن‌خواهی، آزادیخواهی، سکولاریزم و دمکراتیزاسیون است.

تروریسم حکومتی در کردستان

جمهوری اسلامی به مثابه نظامی ایدئولوژیک به مشخصه‌های تمامیت‌خواهی، خودمطلق‌پنداری، خودحق‌پنداری و توهم مشروعیت الهی، به دلیل عدم باور به مشروعیت ارادی، اختیاری و آزاد انسانها، برای تدوام سلطه، حاکمیت،هژمونی و اقتدار خود همواره از ابزار زور، تهدید، زندان، اعدام و ترور نهایت استفاده را بردە است. جمهوری اسلامی به دلیل ماهیت دیکتاتوری خود حضور، وجود و بودن هیچ دیگری و غیریتی را برنمی‌تابد، به دلیل فقدان مبانی نظری برای توجیه و تشریح مشروعیت خود، ناتوانی در اقناع‌سازی جامعه و افراد هموراه نیازمند زور، تهدید و ترور است. کردستان به مثابه مهد مدرنیته در ایران به دلیل مبارزات سوبژکتیویستانه در جهت پیشگری از استحاله فرد کردی و کرد ملی در هویت تحمیلی حکومتی همواره متروپل ترور حکومتی بوده. تلاش برای فرم دادن به خود به مثابه سوبژه کردی، برساختن هویتی مستقل و خودبنیاد، انکار هویت تحمیلی حکومتی و تلاش برای بازیابی هویت تاریخی خود، کردها همواره با سرکوب، ارعاب، لشکرکشی و ترور مواجه بوده‌اند. تروریسم حکومتی در کردستان پس از جنبش ژینا اما تلاشهای مزبوحانه برای سرپوش گذاشتن بر شکستهای حکومتی در کردستان است، تلاش برای فرار از ترس، آزادی‌خواهی و مشڕوعیت روزافزون قیام ژینا به مثابه قیامی هویت‌خواهانه و آزادیخواهانه، قیامی در راستای احیای نقش ارزشمند و خردمندانه زن به مثابه بودی مستقل که تحت ستم و استثمار مردسالاری اسلامی قرار گرفته، اما در این جبش زنده بودن خود را به اثبات رساند. ترور اما نه تنها از اراده، غیرت، شهامت و کنش‌خردمندانه مبارزات کردستان از یک سو و از سوی دیگر ترس، عجز و حقارت حکومت نخواهد کاست، که جمهوری اسلامی و ماشین ترور آن در غزه، لبنان و عراق زیر حملات خردکننده و نابودگر جهان سکولار و آزادیخواه قرار گرفته است. آزادیخواهی پایدار و پویاتر خواهد شد و تروریسم و بنیادگرایی نابود.

منبع تصویر: ایران‌وایر

 

بحث روز - مهمان برنامە: شاهو حسینی، محقق

 

در این مصاحبه به این نکات پرداختەام:

1-  زمینەهای تاریخی و گفتمانی تقابل اسلام و یهودیت با نگاهی به آیات قرآنی و ناسیونالیسم یهودی

2-  خاورمیانە همچون متروپل تقابل بنیادگرایی دینی به این دلیل کە تقریبا تمام ادیانی کە داعیە الهی و آسمانی دارند در این ژئوپولتیک ظهورکردەاند.

3-  بررسی زمینهای ظهور حماس و نتایج ظهور بنیادگرایی در غزه: انجام خدمات عمومی به عنوان بخشی از فعالیتهای مدنی قبل از عمل سیاسی و اقدام برای کسب قدرت توسط حماس در واقع کلید آفرینش محبوبیت بود، حماس به عنوان یک سازمان شبه مدنی، امدادرسان و خیریه ابتدا در صدد هژمون کردن نام خویش در محیط جغرافیایی غزه بود. غزه به عنوان تکه شرقی فلسطین همجوار مصر است در حالیکه تکه غربی آن یعنی کرانه باختری همجوار اردن می‌باشد. این همجواری در واقع می‌تواند به شکل سمبلیکی معرف اندیشه و تاثیرگذاری نوعی تفکر بر همسایه کوچک باشد، در کرانه باختری که همجوار اردن است، تفکرات ناسیونالیستی، عربیسم، دولت‌مداری و اندیشه حاکمیت به سوی کرانه باختری جریان پیدا کرده، در حالیکه در غزه که همجوار مصر می‌باشد از دیرباز بنیادگرایی اسلامی، اخوانیسم نفوذ و هژمونی پیدا کرده است. وضعیت اقتصادی و معیشت مردم در هر دو بخش فلسطین وابسته به کمکهای مختلفی است که دریافت می‌کنند، اما در غزه به دلیل فعالیتهای مسلحانه حماس و محاصره اقتصادی آن به خصوص پس از کودتای حماس در سال ٢٠٠٧ فقر و بیکاری به شدت افزایش یافته، این وضعیت در کنار کمکهای حماس به مردم که عمدتا امروزه از جمهوری اسلامی دریافت می‌کند، توانسته بر گسترش هژمونی حماس تاثیرگذار باشد. در واقع حماس از طریق استفاده ابزاری از فعالیتهای مدنی توانسته هژمونی و محبوبیت کسب نماید.

 

 

 

حماس و استفاده ابزاری از غزه

 

برای حماس به مثابه یک سازمان بنیادگرای جهادی استفاده از هر ابزاری برای مقابله، کسب مشروعیت و محبوبیت و تقابل با دشمن قابل توجیه است، آنها از مساجد، زیرزمین کودکستانها، مدارس و بیمارستانها به عنوان انبار مهمات، نقطه‌ای برای موشک‌پرانی و حمله به اسرائیل استفاده می‌کنند، آنها با ایجاد تونلها در خاک غزه هیچ نقطه امنی برای پیشگیری از حمله اسرائیل باقی نگذاشته‌اند، آنها البته که نیک می‌دانند، اسرائیل به عنوان استراتژی مقابله به مثل به هر نقطه‌ای که با موشک‌پرانی و حمله مسلحانه به عنوان کانونی برای تهدید امنیت استفاده‌شود، حمله می‌کند و در این میان شهروندان مدنی از کودک، زن، پیر وبیمار عموما قربانی این حملات می‌شوند. این دقیقا بخشی از پلان و نقشه حماس است، حماس با این نقشه درصدد برساختن چهره‌ای مظلوم از مردم غزه به عنوان قربانیان حملات اسرائیل است در ظاهر و در باطن آفرینش محبوبیت برای خود از طریق ایفای نقش حامی و پشتیبان مردم، این در حالی است که اقدمات حماس هیچ تناسبی با خواستهای ملی مردم غزه نداشته و حماس عموما نقشه‌گردان سیاستهای جمهوری اسلامی است، آنها به مثابه سازمانی تجاری از طریق جذب سرمایه و کمکهای جمهوری اسلامی خود را فربه کرده‌اند، این در حالی است که مردم مدنی غزه قربانیان سیاست تجارت‌مابانه حماس گشته‌اند. نکته قابل تامل اینجاست که اساسا حماس به عنوان یک سازمان بنیادگرای سنی هیچ‌گونه خوانش و تفکر دینی مستقلی نداشته و آبشخور فکری آن تفکرات رادیکال سیدقطب و ایدئولوژی شبه انقلابی، پوپولیستی و مستبدانه جمهوری است.

 

آفرینش محبوبیت از طریق مظلومیت نمایی

 

شاهو حسینی

انجام خدمات عمومی به عنوان بخشی از فعالیتهای مدنی قبل از عمل سیاسی و اقدام برای کسب قدرت توسط حماس در واقع کلید آفرینش محبوبیت بود، حماس به عنوان یک سازمان شبه مدنی، امدادرسان و خیریه ابتدا در صدد هژمون کردن نام خویش در محیط جغرافیایی غزه بود. غزه به عنوان تکه شرقی فلسطین همجوار مصر است در حالیکه تکه غربی آن یعنی کرانه باختری همجوار اردن می‌باشد. این همجواری در واقع می‌تواند به شکل سمبلیکی معرف اندیشه و تاثیرگذاری نوعی تفکر بر همسایه کوچک باشد، در کرانه باختری که همجوار اردن است، تفکرات ناسیونالیستی، عربیسم، دولت‌مداری و اندیشه حاکمیت به سوی کرانه باختری جریان پیدا کرده، در حالیکه در غزه که همجوار مصر می‌باشد از دیرباز بنیادگرایی اسلامی، اخوانیسم نفوذ و هژمونی پیدا کرده است. وضعیت اقتصادی و معیشت مردم در هر دو بخش فلسطین وابسته به کمکهای مختلفی است که دریافت می‌کنند، اما در غزه به دلیل فعالیتهای مسلحانه حماس و محاصره اقتصادی آن به خصوص پس از کودتای حماس در سال ٢٠٠٧ فقر و بیکاری به شدت افزایش یافته، این وضعیت در کنار کمکهای حماس به مردم که عمدتا امروزه از جمهوری اسلامی دریافت می‌کند، توانسته بر گسترش هژمونی حماس تاثیرگذار باشد. در واقع حماس از طریق استفاده ابزاری از فعالیتهای مدنی توانسته هژمونی و محبوبیت کسب نماید.

 

حماس و استفاده ابزاری از غزه

برای حماس به مثابه یک سازمان بنیادگرای جهادی استفاده از هر ابزاری برای مقابله، کسب مشروعیت و محبوبیت و تقابل با دشمن قابل توجیه است، آنها از مساجد، زیرزمین کودکستانها، مدارس و بیمارستانها به عنوان انبار مهمات، نقطه‌ای برای موشک‌پرانی و حمله به اسرائیل استفاده می‌کنند، آنها با ایجاد تونلها در خاک غزه هیچ نقطه امنی برای پیشگیری از حمله اسرائیل باقی نگذاشته‌اند، آنها البته که نیک می‌دانند، اسرائیل به عنوان استراتژی مقابله به مثل به هر نقطه‌ای که با موشک‌پرانی و حمله مسلحانه به عنوان کانونی برای تهدید امنیت استفاده‌شود، حمله می‌کند و در این میان شهروندان مدنی از کودک، زن، پیر وبیمار عموما قربانی این حملات می‌شوند. این دقیقا بخشی از پلان و نقشه حماس است، حماس با این نقشه درصدد برساختن چهره‌ای مظلوم از مردم غزه به عنوان قربانیان حملات اسرائیل است در ظاهر و در باطن آفرینش محبوبیت برای خود از طریق ایفای نقش حامی و پشتیبان مردم، این در حالی است که اقدمات حماس هیچ تناسبی با خواستهای ملی مردم غزه نداشته و حماس عموما نقشه‌گردان سیاستهای جمهوری اسلامی است، آنها به مثابه سازمانی تجاری از طریق جذب سرمایه و کمکهای جمهوری اسلامی خود را فربه کرده‌اند، این در حالی است که مردم مدنی غزه قربانیان سیاست تجارت‌مابانه حماس گشته‌اند. نکته قابل تامل اینجاست که اساسا حماس به عنوان یک سازمان بنیادگرای سنی هیچ‌گونه خوانش و تفکر دینی مستقلی نداشته و آبشخور فکری آن تفکرات رادیکال سیدقطب و ایدئولوژی شبه انقلابی، پوپولیستی و مستبدانه جمهوری است.

فۆندامێنتالیزمی‌ئایینی لە ڕۆژهەڵاتی‌ناوین و لێکەوتەکانی لەسەر کورد

 

(بە پێ‌داگری لەسەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان)

شاهۆ حوسێنی

ڕەنگە هەڵەنەبێت ئەگەر ڕۆژهەڵاتی ناوین وەک مێترۆپۆلی فۆندامێنتالیزمی ئایینی پیناسە بکرێت. لەلایەک فۆندامێنتالیزمی ئیسلامی و لەلایەکی‌تر فۆندامێنتالیزمی یەهوودی، خاڵی کێشە و قەیرانیش لەمەدایە کە هیچ دوو ئایین هێندی ئەم دوو ئایینە قەڵش و کەلێنی قەیراناویان لەناودا نیە، هەر بۆیەش لە هەر شوێنێک ئەم دوو ئایینە لەپاڵ یەک‌دا ژیا بن، کێشەو قەیرانی بەردەوام لەناویان دا هەبوە. لەڕاستی‌دا دەشێ بگوترێ کە کێشەی نێوان ئیسلام و یەهوود بەتایبەتی ئەمڕۆکە نەک وەک دوو ئایینی بان زەوینی و بە قەولی تێئۆلۆژیستە موسوڵمانەکان دوو ئایینی ئیبراهیمی، کە وەک دوو خوێندنەوە، ڕوانگە و تەفسیر لە ئایین لە تەنیشت کلتوور و بەها کۆمەڵایەتێکان کێشەیەکی سیاسی- ئایدۆلۆژیکە، نە شەڕ لەسەر خاکە، نە بنەمای نەتەوەیی و نەتەوەخوازانەی هەیە. ئەم کێشەیە لەڕاستی‌دا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەرەتای دەرکەوتنی ئیسلام و ئەمەش لەهەناوی ئایەتەکانی قورئانا سەرچاوەی گرتوە، بەهۆی ئەوەکە لەناو قورئان وەک دەقێکی سەرچاوەیی و پیرۆزی ئیسلامی، یەهوودێکان وەک قاتڵانی پێغەمبەرەکانیان، بووت پەرەست، مووشریک، سوودخۆر و.....هتد ناسێندراون و بەم شێوەیە سیمایەکی دزێو لەوان بەرهەم هاتوە. لەلایەکی‌تر لەناو باوەڕ و ئەندێشەی یەهوودە فۆندامێنتالەکان‌دا ئەوان قەومی هەڵبژێرداروی خوان و شایانی پاشایەتی و سەروەری لەسەر زەوین. ئەم کێشەیە بەتایبەتی لەپاش شەڕی یەکەمی جیهانی و دەرکەوتنی ڕۆژهەڵاتی ناوینی نوێ قوڵ‌تر، قەیراناوی‌تر و خوێناوی‌تر بۆتەوە.

.

 

کەلێنی فۆندامێنتالیزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوین:

دەشێ سەدەی نۆزدەی زایینی بە چاخی زێڕینی پەرەی نەتەوەخوازی دابندرێت. لەئەمریکا نەتەوەخوازی ئەمریکی لەلایەن جێفێرسۆن و پین بنیادنرا، لە بەریتانیا بێنتام و گلادستۆن نەتەوەخوازیان گەیاندە لووتکە، لە ئیتالیا گاریباڵدی، لە فەڕانسا هۆگۆ و لە ئاڵمانیا بیسمارک ئاڵاهەڵگری نەتەوەخوازی بوون. شەڕەکانی یەکگرتوویی لەناو ئیتالیا و ئاڵمانیا و قەیرانەکانی ناوچەی باڵکان دەشێ وەک دەرکەوتەکانی پەرەی نەتەوەخوازی چاویان لێ‌بکرێت. درێژەی ئەم ڕەوتە، لە ئاکام‌دا لە سەدەی بیستەما شەڕی یەکەمی جیهانی وەک یەکەم لێکەوتەی جیهانی پەرەی نەتەوەخوازی دەردەکەوێت.

هەر لەم سەردەمەش‌دا واتە سەدەی نۆزدەهەم‌دایە کە نەتەوەخوازی یەهوودی لەلایەن دکتۆر هێرتسێلەوە تێئۆریزە وگەڵاڵە دەکرێت و دەکەوێتە بواری پراکتیکەوە. دکتۆر هێرتسێل وەک ڕۆژنامەوان لە رەوتی دادگای ئاڵفڕێد دریفۆس ئەفسەری یەهوودی ئەڕتەش فەڕانسا باش تێ‌دەگات کە هەستی دژە یەهوودی چەندە بەرزە و هەر ئەمەشي چەخماخەی بیرۆکەی نەتەوەخوازی یەهوودی و زەروورەتی بنیادنانی وڵاتێکی سەربەخۆی یەهوودی لەناو مێشکیا چەکەرە دەکات. بەم شێوەیە دەست بە پراکتیزە کردنی ئەندێشەکانی دەکات و کۆڕەوەی یەهوودێکان بەرەوە مەوتەنی وەعدە پێ‌دراو لەلایەن خواوە لە تەوراتا دەست پێ‌دەکات، ئەم کۆڕەوەیە لەڕاستی‌دا تووخمی قەیرانێکی قوڵی بناژوێخوازنە لەهەناوی‌ خۆی‌دا دەگەیەنێتە ڕۆژهەڵاتی ناوینی‌کە لەپاش شەڕی یەکەمی جیهانی لەسەر بنەمای نەتەوەخوازی عەڕبی لەدایک دەبێت. نەتەوەخوازی عەڕەبی لەسەر دوو بنەما و ئەساسی گرینگ بەرهەم دێت، یەکەمیان زمانی عەڕەبیە و ئەوی‌ترین ئایینی ئیسلامە، هەر ئەم ئایینەی کە لەهەناوی خوێ‌دا بە بەرهەم‌هێنانی سیمایەکی دزێو لە جوولەکەکان، ڕوانگە و زەینی موسوڵمانان فۆرم‌دەدات، ئەم فۆڕمە دیارە تا پێش دەرکەوتنی دەسەڵاتە عەڕەبەکان لەپاش کۆتایی شەڕی یەکەمی جیهانی ڕەنگە خاوەنی پاڵنەرێکی زۆر بەهێز نەبوە بۆ خوێناوی‌کردنی بە شێوەیەکی بەربڵاو، بەڵام بە دەرکەوتنی دەسەڵاتی عەڕيبی، هێز و هێژمۆنی عەڕەبی، ئەم پاڵ‌پشت و پاڵنەرەش دەرکەوێت، هەر بەم جۆرەی بە دەرکەوتنی ئیسرائیل وەک پاڵ‌پشت و پاڵنەری بەهێزی ڕوانگە و زەینی فۆندامێنتالیزمی یەهوودی ئاڕاستەکان بەرەو دابڕان قووڵتر دەکاتەوە و بەستێنەکانی تێکهەڵچوون لەبار دەکات، ئەم لێکەوتەیی کە تا بەر لە دەرکەوتنی دەسەڵات و هێزی عەڕبی‌و یەهوودی لە ڕۆژهەڵاتی ناوین مەجالی دەرکەوتنی نەبوو. کۆتایی شەڕی دووهەمی جیهانی بەهۆی ئەو زوڵمە گەورەیەی کە لە یەهوودێکان‌کرابوو، پاڵپشتی گەورە و بەربڵاوی زلهێزەکان بەدوای خۆێ‌دا دێنێت و بەم شێوەیە خەونی نەتەوەخوازە یەهوودێکان وەدی دێنێت، بەڵام ئەم خەونە بەستێنی دەرکەوتنی ژێئۆپۆلەتیکێکی خوێناوی هەم لە درێژەی ئەم سەدەیەدا و هەم لە سەدەی بیست‌ویەک‌دا دەبێت.

تا بەر لە دەرکەوتنی کۆماری ئیسلامی و لە ڕاستی‌دا تا دەیەی هەشتای زایینی سەدەی بیستەم، دەشێ باس لە کێشەی نێوان فەلەستین و یەهوودی بکرێت، بەڵام پەرەی هێز و هێژمۆنی کۆماری ئیسلامی لەرێی بنیادنان و پەرەدان بە ڕیکخراوە شێوە نیزامێ- تێرۆریستێکانی، ئەم کێشەیە کۆنە ئایدۆلۆژیکیەی زیندوو کردوە، لەلایەک ڕیکخراوە فۆندامێنتالە ئیسلامێکانی وەک حیزبوڵڵا و حەماس و لەلایەکی‌تر بناژوێخوازە کۆنسێرواتەکانی یەهوودی و بەم شێوەیە کێشەکە گوازرایەوە ئاستی کێشەیەکی ئایینی و نێوان دوو دیسکۆرسی فۆندامێنتاڵ.

 

شەڕی فۆندامێنتالیزم و ڕۆژهەڵاتی‌کوردستان

یەکەم دەرکەوتنی کورد لە جیهانی سیاسەتی ناو ئەم ژێئۆپۆلەتیکانەی کوردی تیا پارچەکراوە و جیهانی ناوچەیی و نێونەتەوەیی، دەشی بگوترێ لەژێر تیشکی خواستی نەتەوایەتی و نەتەوەخوازی کوردی‌دا بوە و ئەمەش کاتێک چڕتر دەبێتەوە کە ڕۆژهڵاتێکی ناوین خەریکە لەدایک دەبێت و ئیمپڕاتووری عووسمانی لێک‌بڵاو بێتەوە. واتە نەتەوەخوازی کوردی و خەبات بۆ دەستەبەرکردنی مافی نەتەوەیی کوردی بەهێزترین دیسکۆرس، پاڵنەر و بنەمای هزری بۆ ڕێکخستنی‌کورد و دەرکەوتنی پێکهاتە کوردێکانە. بێ‌گومان دوو لە بەهێزترین دژبەرەکانی نەتەوەخوازی کوردی کە لەناو کۆمەڵگای کوردی‌دا حەولی ڕێکخستنی کوردی داوە یەکەمیان فۆندامێنتالیزمی ئایینی بوە کە لەلایەن ئەحمەد موفتی‌زادە و ناسر سووبحانی ڕێبەڕایەتی دەکران و دووهەمیان لێنینیزم بوو کە لەسەرتا لەلایەن توودەوە و دوایی لەلایەن چریکەکانی فەدائیانی خەڵق ڕێبەڕایەتی دەکرا. لەپاش دەرکەوتنی کۆماری ئیسلامی هەر دوو دیسکۆرس کەوتنە ژێر هێرش و هەڕەشەی کۆماری ئیسلامی، توودە و چریکەکان زەبری کووشەندیان لێ‌درا و بەتایبەتی لەپاش ڕووخانی سوۆڤییەت وەک مێترۆپۆلی ئایدۆلۆژیکی ئیتر دەنگ و ڕەنگێکیان نەما. بناژوێخوازیی ئایینیش هەر بەم شێوەیە کەوتە بەر هێرش بەجۆرێ کە ئەحمەد موفتی‌زاد لەزیندان‌دا توایەوە و ماوەیەک پاش بەربوونی بە هۆی ئازار و تێکچوونی باری جەستەیی کۆچی‌دوایی کرد، ناسر سووبحانیش لەلایەن کۆماری ئیسلامێوە لە سێدارە درا. بەم شێوەیە تا ڕادیەکی‌ زۆر ئەم خوێندەوە لە ئایین و ئەم شێوە فۆندامێنتالیزمە تا ڕادەیەکی‌زۆر کەوتە پەراوێزەوە و نەتەوەخوازی کوردی وەک هێزی یەکەم و هێژمۆن لە مەیدانا مایەوە. هێرشەکانی یازدەی سێپتامبر بۆسەر ئەمریکا و دەرکەوتنی ئەلقاعیدە لەلایەک و پەرەی جیهادیسم لە باشووری کوردستان، بوو بەهۆکاری دەرکەوتنی فۆندامێنتالیزمێکی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵات کە وەک جیهادیسم پێناسەدەکرێت، ئەم خوێندەوەیە بێ‌گومان لەلایەک کۆماری ئیسلامی پاڵنەری بوە لەلایەکی‌تر پاڵنەری دەرەکی هەبوو، ئەم ئایدۆلۆژیە بە دەرکەوتنی داعش ڕادیکاڵ‌تر بۆتەوە و هەڕەشەیەکی‌جیدیە بۆ سەر نەتەوەخوازی کوردی لە ڕۆژهەڵات، ئەوەیکە جیگای مەترسیە ئەمەیە کە کۆمەڵگای ئێران لەباری دابەشکاری چین و توێژ بە تەواوی بەتاڵ کراوە لە چینی مام‌ناوەندی وەک ئاڵاهەڵگری بەها و نۆرمەکانی وەک ئازادی، نەتەوەخوازی، پێشکەوت‌خوازی، سێکۆلاریزم و دیاردە مۆدێڕنەکانی‌تر، واتە بە حەولەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ ئیسلامی‌کردنی فێڕکاری و بار‌هێنان، زانستگەکان، سەپاندنی زۆرە ملی دیاردە ئایینێکان، پاکاوتەکردنی دیاردە زانستێکان، بەها زانستێکان و سیستمی زانستی لە کۆمەڵگا، بەستێنەکان بۆ پەرەی فۆندامێنتالیزم‌و ئایین‌خوازی لەبار کردوە.

  دەشێ بگوترێ لە تەنیشت حەولەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ بەرتەسک کردنەوەی مەجالەکان بۆ پەرەی مۆدێڕنیتە لەناو کۆمەڵگای ئیران و هەر بەو پێیەش ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە مەبەستی پەرەی ئایین‌خوازی و سەپاندنی فۆندامێنتالیزمی ئایینی، لەتەنیشت ئاڵوگۆڕێکان لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوین بە شێوەی پەرەی فۆندامێنتالیزم لەڕێی دەرکەوتنەوەی تالیبان لە ئەفغانستان، هەڵگیرسانەوەی شەڕی نیوان حەماس و ئیسرائیل وەک نوێنەرانی دوو بەرەی فۆندامێنتالیزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، کارتێکەری نەرێنیان هەیە لە سەر نەتەوەخوازی کوردی و کارتێکەری ئەرێنیان هەیە لە سەر پەرە، هێژمۆنی و مسۆگەرتر بوونی فۆندامێنتالیزم لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لەکاتێك‌دا کورد پێویستی بە یەکگرتوویی چڕ هەیە بۆ بەگژداچوون بە دژ دیکتاتۆڕییەتی کۆماری ئیسلامی و دەستەبەر کردنی مافی نەتەوەیی، بەهێزتر بوون، پەرە و هێژمۆنی فۆندامێنتالیزم قەڵش، کەلێن و دابڕاوی کۆمەڵگای کوردی قەیراناوی‌تر دەکات و پێش‌دەگرێت بە دەرکەوتنی یەکگرتوویی، یەک ڕوانگەیی و یەک‌گوتاری لە حاند کۆماری ئیسلامی، ئەم ئایدۆلۆژی فۆندامێنتالە ئەوندە دژە مۆدێڕنیتە، نەتەوەخوازی و سێکۆلاریزمە کە لە هیچ شێوە بەگژداچوونێک بە دژ نەتەوەخوازی کوردی‌ سڵ‌ناکات.

 

کوردستان لە غیابی شارستانیەتی‌کلتووری

شاهۆ حوسێنی

مارگارێت‌مید ئانترۆپۆلۆژیستی‌کلتووری، مرۆڤ‌ناسێکی بەناو بانگی ئەمریکیە، مید وەک کۆمەڵناسێکی کلتووری پێوەندێکی قوڵ دەبینێت لەنێوان بنەما کلتوورێکان واتە دیاردەزەینێکان لەگەڵ دیاردەڕواڵەتێکان‌کە وەک دیاردەڕواڵەتێکانی شارستانییەت‌و کۆمەڵگا پێناسەدەکرێن. ئەگەر مرۆڤ‌ناسی فیزیکی توێژینەوە لەسەر دیاردە بایولۆژیکانی مرۆڤ و ئاڵوگۆڕیە فیزیکی و جەستەییەکانی مرۆڤ دەکات، یان مرۆڤ‌ناسی‌زمانی باسی توانایی زمانی مرۆڤ بۆ پێوەندی‌گرتن لە هەموو بوارەکان‌دا دەکات، یان کۆنینەناسی شرۆڤەی پێشینەی‌مرۆڤەکان لە پێش‌و پاش میژوو دەکات، ئەوا مرۆڤ‌ناسی کلتووری تیشک دەخاتە سەر دیاردە کلتوورێکان، نیزام‌گەلی کلتووری و نیزام‌گەلە نومادینەکان و کارتێکەریان لەسەر کردەوەی‌مرۆڤەکان شرۆڤە دەکات.

مید ئەو کاتەی لە زانکۆی کلۆمبیا مامۆستای بوو، خوێندکارێک پرسیار لە دەست‌پێکی شارستانییەت دەکات و لە مید دەپرسێت کە بەباوەڕی ئەو یەکەم دەرکەوتەی کە دەرخەر و دەست‌پێکی شارستانییەتە چیە؟ دیارە ئەو کات‌و ئێستاشی لەگەڵ بێت کە باس لەشارستانییەت دەکرێت، کەڵک وەرگرتن لە ئاگر، پەرەی کشت‌وکاڵ، کەڵک‌وەرگرتن لە بەرد و دار بۆ ڕوا، دەرکەوتنی کەرەسەمەسی، دەرکەوتنی سواڵەت و قاپ‌وقاچاغی گڵێنە وەک سەرچاوەی دەرکەوتنی شارستانییەت دەناسێنن. هۆکارەکەشی بۆ ئەمە دەگەڕێتەوە کە ئەم کەرەسانە مرۆڤ لە ئاژەڵەکان جیا دەکاتەوە. وڵامی مید بەم پرسیارە بەڵام جیاواز بوو، ئەو لەجیات گرینگی‌دان و پێ‌داگری کردن لەسەر دیاردە ڕواڵەتێکان واتە ڕەق‌ئامێرەکان، لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە کلتوور واتە نەرم‌ئامێرەکان گرینگ‌ترین دیاردەی تێپەڕین بەرەوە شارستانییەت بوون. مید دەڵێت کە یەکەم هێما و دیاردەی شارستانییەت لە کلتورری سەردەمی کۆن‌دا ئێسکی ڕانی مرۆڤە کە ١٥٠٠٠ ساڵ بەر لەئێستا ژیاوە، ئەم ئێسکە هی مرۆڤێکی لاق‌شکاو بوە کە ئێسکەکەی جۆشی خواردۆتەوە و وێک‌کەوتۆتەوە.

شارستانییەت:

شارستانییەت هێماو سێمبۆلی کۆمەڵگایەکی مرۆیی پێشکەوتوویە، بارودۆخی ژیانی کۆمەڵایەتی، ئابووری و کلتووری لەودا لە بەراورد لەگەڵ سەردەمی بەر لە دەرکەوتنی کۆمەڵگا ئاڵوگۆڕی و پێشکەوتنی بەسەردا هاتوە، مرۆڤەکان ڕاهاتوون لەتەک مرۆڤەکانی‌تر وەک بوونەوەری هاوشێوەی خۆی ڕێک‌کەوتن بکات بۆ ژیان‌و پێکەوەژیان، یاریدەی یەکتر بکەن، پشتیوانی لێك‌تر بکەن و ئاگاداری یەکتر بن، گرینگ‌ترین‌دیاردەکانی شارستانییەت لەڕوانگەی‌کۆمەڵناسەکان‌دا بریتیە لەدەرکەوتنی نیزامێکی حکوومی و دەسەڵات، توێژبەندی کۆمەڵایەتی، دابەش‌کاری ئەرک، سیستمی پێوەندی هێمایی( بۆ وینە نووسین و خەت) و دیاردەگەلێکی‌تر کە مەجالی پێکەوە ژیان و دەوامی پیکەوە ژیانی مرۆڤەکان مسۆگەر دەکات و پەرەی پێ‌دەدات. شارستانییەت بەباوەڕی مید بەڵام سەرەتا لە دیاردە زەینێکان‌دا دەردەکەوێت، گۆڕانی ڕوانگەی مرۆڤ وەک بوونەوەر لە بەرامبەر ئەو بوونەوەرەی‌تر وەک مرۆڤ کە لەگەڵیا لە نیزامێکی کۆمەڵایەتی‌دا دەژیت. وڵامی مید بە خوێندکارەکەی ڕەنگە سەیر بێتە بەرچاو، مرۆڤ لە خۆی دەپرسێت کە چ پێوەندیەک لە نێوان ئیسکێکی شکاوی وێک‌هاتوو و ساڕێژ بۆوە و دەرکەوتنی شارستانییەت هەیە؟ مید لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئەگەر بوونەوەرێک لاقی بشکێت لانی‌کەم چل ڕۆژی پێویستە بۆ ساڕێژ بوونەوە و وێک‌کەوتنەوە ئێکسکەکە، هەر بۆیەش هیچ بوونەوەرێک دەوام ناهێنێت تا ئێسکی شکاوی ساڕێژ بێتەوە، ئەمەش بە دوو هۆکارە: یەکەم ئەوەکە ناتوانێ بەشوێن خۆراک و ئخواردنەوەدا بگيڕێت، ڕاو بکات و بیخوات، دووهەم ئەوەکە بەهۆی پەککەوتەیی هەر زۆر دەبێتە خۆراکی بوونەوەوەرە دڕندەکانی‌تر.

ئەم ئێسکە شکاوەی کە ساڕێژ بۆتەوە لەڕاستی‌دا شاهیدی ساڕێژ بوونەوەی مرۆڤێکی بریندارە و ئەمەش نالوێت مەگەر کەس یان کەسانێک پەرستاریان لێ‌کردبێت، کەس یان کەسانێک ئاگاداریان لێ‌کردبێت، کەس‌یان کەسانێک ئەویان پاراستبێت. خۆراک و ئاویان بۆ دابین کردبێت. بەباوەڕی مید ئەمە سەرەتای گۆڕانی ڕوانگەی مرۆڤەکانە لە هەمبەر ئەو مرۆڤانەی کە لەگەڵیان‌دا ژیاون و ئەم ئاڵوگۆڕیەش بەمانای جیابوونەوەی مرۆڤ لەجیهانی وەحشی و ڕوو کردن لە جیهانی کلتووریە،کە وەک شارستانییەت باسی‌لێوەدەکرێ. دەشێ بگوترێ کە دەرکەوتنی ئاگاداری، پاراستن و پشتیوانی لەناو مرۆڤەکان‌دا وەک کۆمەڵگایەکی وەحشی لە جیهانی کۆن‌دا، خاڵی دەست‌پێکی شارستانییەتە.

ئەم دیاردە کلتووریەی کە مید وەک سەرەتای‌شارستانییەت باسی لێوەدەکات دەشێ‌وەک تووخم لەناو فەلەسەفی مۆدێڕن‌دا دیاری بکرێت، کاتێک دێکارت باس لە مرۆڤی سووژە دەکات، لەڕاستی‌دا ئاماژە بە ئاڵوگۆڕی لە زەین، کلتوور و متمانە بە عەقڵی مرۆڤەکان دەکات، ئەم سەرچاوەیەی کە ئاڵوگۆڕی لەودا بەباوەڕی مید مەجالی دەرچوون لە جیهانی وەحشی دەڕەخسێنێت و لە ئەندیشەی دێکارت‌دا دەبێتە هەوێنی جیهانی مۆدێڕن، مرۆڤی سوژە و شەرعییەتی سوژە جیاوازەکان و مرۆڤ لە جیهانی نەریتی‌ دەردەخات. لە دیالێکتیکی هێگل‌دا دەبێتە ئەم دیاردە دژ بەیەکانەی کە بەیەکەوە مەجالەکانی پێکەوە ژیان دەڕەخسێنن، پەرەی پێ دەدەن و بوونێکی مۆدیڕن بەناوی نەتەوە دەردەخەن. واتە دەرکەوتنی مرۆڤی پارێزەر و بەرپرس لە جیهانی‌کۆن‌دا دەگاتە مرۆڤی سەربەخۆ و بیرمەندی دێکارتی و ئەویش دەگاتە نەتەوەی بیرمەندی هێگێلی. لەڕاستی‌دا توخمی سەرەکی ڕوانگەی مید، دێکارت و هێگل بوونی دژبەر و پاراستنی دژبەرە لەڕێی قوربانی کردنی بەرژەوەندی گەلێکی کورت خایەن بە مەبەستی وەدەست هێنان و پاراستنی بەرژەوەندی درێژخایەن و ستراتژیکە.

 

کورد و شارستانییەت‌کلتووری

ڕۆژهەڵاتی‌ناوین‌ ئەو بەستێن‌و جوغرافیایەی‌کە کوردستان‌ وکوردی تیا هەڵکەوتوە کۆمەڵگایەکی تێئۆلۆژیکە، بە پێچەوانەی ڕۆژئاوا کە کۆمەڵگایەکی هزری و فەلسەفیە. بنەڕەتی‌ترین جیاوازی ئەم جیاوازیە، گنخان، نەگۆرێ‌و پیرۆزی لەڕۆژهەڵاتی‌ناوین‌ وسەیروورەت، ئاڵوگۆڕی‌وگەڕیان لەڕۆژئاوایە. تێئۆلۆژی شەرعییەتێکی بان زەوینی بۆ مۆنۆلۆگ بوون، یەک‌پارچەکردن و یەک‌گرتویی لەڕێی جیاوازی سەڕینەوە دەدۆزێتەوە و ڕۆژئاوا شيرعییەتی مرۆیی بۆ جیاوازی، دژایەتی و پلۆرالیزم چێ دەکات. کوردستان و کوردیش وەک بەشیک لەو کۆمەڵگایە و جوغرافیایە تووخمەکان و دیاردەکانی نەریت و کلتووری تێئۆلۆژیکی بە چری و بەخەستی پێوە دیارە. لەڕووی‌کۆمەڵایەتێوە کۆمەڵگای کوردی کۆمەڵگایەکی عەشيیرەییە لەغیابی جیهانێکی نەزەری‌و زەینی‌کە  لەلایەک زەینی‌مرۆڤی‌عەشیرەیی بگوازێتەوە بەرەوە دەروەستی و بەرپرسیارێتی لەحاند نیزامێکی ئەوپەڕ عەشیرەیی بەناوی نەتەوە و لەلایەکی‌تر ببێتە ڕایەڵی لێک‌گرێدەرەوەی نیزامە پێش‌نەتەوەییەکان. کلتوور و خسلەتی عەشیرە بە لەبەر چاوگرتنی کلتووری زاڵی تێئۆلۆژیک بەرهەم‌هێنی مرۆڤی بێ ئیرادە، گوێ ڕایەڵ و دامرکاو لەناو جیهانی زەینی عەشیرەدایە، هەر ئەم دیاردەیەشە کە بەربەست بوە لە دەرکەوتنی نیزامی هزری، مەعریفی و فەلسەفی لە کوردستان، مرۆڤی عەشیرەیی بەهۆی پارێزراو بوونی لەناو بازنەی عەشیرەدا پێویستی بە بیرکردنەوە، داڕشتنی ئایدە و ئەندێشە نەبوە، بەتایبەتی بەهۆی کۆچەری بوون و غیابی نیشتەجێی، ژێئۆپۆلەتیکی شاخاوی، دەرنەکەوتنی بۆرۆکراسی و غیابی‌سیستمی حوکمرانی دامەزراو و چەسپاو، نەبوونی ئەڕتەشی ڕێک‌وپێک، غیابی‌نیزامی پارێزەرەی مسۆگەر، مرۆڤی کوردی هەستی بە زەروورەت و پێویستی بە جیهانی هزری و ئەندێشە نەکردوە، بۆیەش بە درێژایی مێژوو هیچ ئاڵوگۆڕیەک لە جیهانی زەینی مرۆڤی کوردی‌دا، لە کلتووری پێکەوە ژیان لەغیابی ڕوانگەیەکی‌کوردانە بۆ پێکەوەژیان ڕووی نەداوە، ئەوەی بەدیش‌هاتوە یان بەرهەمی داسەپاوی لەلایەن هێز و لایەنێکی دەرەکی بوە یان بەرهەمی ئاگایی‌و مەعریفەتێکی‌دەرەکی و غەیرەکوردانە بوە.

لەپاش دەرکەوتنی ئاڵوگۆڕی بەڕواڵەت مۆدێڕن و نوێ لە کوردستان و لەژێر کارتێکەری دەرکەوتنی دەسەڵاتە شێوە مۆدێڕەنەکان لە ڕۆژهەڵات، ئەگەرچی بنەماکانی نیزامی کۆمەڵایەتی عەشیرەیی لەکوردستان لاواز بوو، بەڵام کلتوور و دیاردە نەرێتێکانی عەشیرە گوازرانەوە ناو ڕێکخراوە و پێکهاتە کوردێکان: بەرهەم‌هێنانی مرۆڤی گوێ‌ڕایەڵ، جیاوازی سڕینەوە، نیزامی هێڕاڕشیک، پیرۆزی بەخشی، داسەپاندنی فۆڕمێک ئاگایی و تێگەیشتووی، پێش‌گرتن بە ئاگایی و تێگەیشتووی جیاواز. ئەمانە لەڕاستی‌دا درێژی هەمان نەریتی کۆن و داسەپاوی ئایینی بوون کەلەڕەوتی ژیان‌و دەرکەوتنی هێز و هێژمۆنی عەشیرە لە کوردستان دووپات و سەرلەنوێ بوونەوە، لەڕاستی‌دا ئاڵوگۆڕێکان بە پێچەوانەی ئەم ئاڵوگۆڕییانەی کە مید وەک شارستانییەتی کلتووری پێناسەیان دەکات، لە ناو ئیمەی کوردا تەنیا ڕێتۆرێک و ڕواڵەتی بوون کلتووری نەبوون، واتە کلتوورەکان بە مانای ئاڵوگۆڕی لە روانگەکانی مرۆڤ، ئاڵوگۆڕی لە شێوازەکانی روانین لە مرۆڤ هیچ ئاڵوگۆڕێکیان بەسەردا نەهات، بە هۆی ئەوەکە ئەساسەن ئێمە لە غیابی ڕوانگەی لۆکاڵی وەک بەرهەمی ژیانی هاوبەشی مرۆڤی کورد لەگەڵ‌ژینگەی سرووشتی و بەرهەم هێنانی تەفسیر و شرۆڤەیەکی زەینی لە خۆ، سرووشت و جیهان، مووچەخۆری ڕوانگە دەرەکێکان بووین، ئەم ڕوانگانە بە هۆی هێژمۆنی نیزامی، سیاسی و ئابووری ڕەنگ و بۆنی کلتووری بەخۆیەوە گرت و بنەماگەلێکی کلتووری لەناو ئێمەدا بەرهەم‌هێنا کە کوردانە نەبوون، هەر بۆیەش ئەم کلتوورەی بەرهەم هات کوردانە نەبوو، کەواتە بۆشایی کلتووری گرینگ‌ترین بۆشایی و دیاردەیە کە وەک بەربەست مەجالی دەرکەوتنی شارستانییەتی کلتووری کوردانەی نەداوە. سێ کووچکەی: فاشیسمی ڕەچەڵەکی(پان‌ئێرانیسم، پان‌عەڕەبیسم و پان‌تورکیسم)، فاشیسمی ئایینی(پان ئیسلامیسم) و فاشیسمی ئادیۆلۆژیک(ئۆرتۆدۆکسیسم) وەک بەربەست مەجالی دەرکەوتنی شارستانییەتی کلتووری بە مانای مەجالی پێکەوە ژیانی دژبەرەکان، دژایەتێکان، جیاوازێکان و بەگشتی پلۆرالیزمیان بە کۆمەڵگای کوردی نەداوە. ڕەنگە کەسێک لە ڕوانگەی ڕواڵەتی‌دا خۆی بە نەتەوەخوازێکی کورد بزانێت، بەڵام لە کلتووردا ڕێک کارتێکەری خەستی فاشیسمی ئایدۆلۆژیک و کلتووری پان ئیسلامیسمی پێوە دیار بێت، واتە بنەڕەتی‌ترین تووخمی هەمووی ئەوانە کە پاوانخوازێتی کلتووری یانی خۆ وەک مافی ڕەها بینیین و شەرعییەتی سڕینەوەی ئەوی‌ترە لەناو نەتەوەخوازێکی کوردیش‌دا بەخەستی بوونی هەبێت، ئەمەش دەرخەری ئەم ڕاستێیە کە کورد لە غیابی ڕوانگەیەکی زەینی لۆکاڵی لەمەر خود، مرۆڤ و شێوازی پیوەندی ئەم دیاردانە حەولی بنیادنانی کۆگشتییەک بەناوی نەتەوە دەدات، لەسەر ئەساسی حەول بۆ یەکدەست کردنی هەموان لەگەڵ خۆی، پاکاوتەکردنی ئەوی‌تر و سەپاندنی فۆڕمێک ئاگایی و پێش‌گرتن بە دەرکەوتنی ئاگایی جیاواز.

 

 

بۆ گۆڕینی ئاکامی کایە پێوویستیمان بە گۆڕینی پلان هەیە

 

شاهۆ حوسێنی

تازەلاو بووین، لەتیپێکی تۆپی پێدا یاریمان دەکرد، ڕۆژێک بە سێ‌گوڵ لەدوایە بووین، بەردەوام توڕەتر و غیرەتی‌تر دەبووین بۆ بردنەوە، بەڵام بەهەر ڕێژەیەک توڕەو غیرەتی‌تر دەبووین، هەر بەو ڕێژەیەش هەڵەکانمان هەڵدەکشا، لە قەراغ زەوی تۆپێ پێیەکەدا کەسێکی بە ڕوخسار ژیر وەستا بوو، چاوی لێ‌دەکردین، ٤٥ خوولەکی یەکەم تەواو بوو، کاتی پشوودانی ۱٥ خولەک‌هات، هاتە لامان‌و گوتی: ئێوە زۆر بەغیرەتن و توڕەن لە دۆڕان، بەدڵ پێتان خۆشە بیبنەوە، بەڵام بۆ بردنەوە غیرەت‌و توڕەیی بەتەنێ کارێکی ئەوتۆی لەدست نایە، کاتێ ئێوە یاریەک دەدۆڕێنن دەبێ تێ بگەن:

۱- ناسیاویتان لەحەریفە کەمە، هەڵەیە و حەریفتان بەکەم گرتوە.

۲- ناسیاوی لەسەر خۆ و تواناییەکانتان هەستەکی‌و ناتەواوە، خۆتان لەڕادە بەدەر بەزۆر گرتوە.

بۆ گۆڕینی ئاکام پێویستە:

۱- پلانی کایەکەتان بگۆڕن.

۲- گۆڕینی پلانی کایە پێویستی بە ڕوانگەیەکی زانستی و تێگەیشتوویەکی واقعی لەسەر تواناییەکانی خۆتان و حەریف هەیە.

۳- پێویستە تووڕەیی و ڕق و قینتان دابمرکێنن و عەقڵ بەسەر ئیحساس دا زاڵ بێت، ئەوە ئەسڵێکی پسیکۆلۆژیکی کایەیە، بە هەر ڕێژەیەک بتوانی حەریف توڕە بکەی بەهەمان ڕێژە مەجالی هەڵەی لێ زیاد دەکەی.

٤- بۆ گۆڕینی پلان پێویستیتان بە یاریزانی نوێ هەیە، کە بتوانێ باشتر لەخزمەت پلانی نوێ دابێت.

کورد بۆ گوڕینی ئەو ئاکامە خەساربارانەی کە زێدە لە سەد ساڵە تووشی دەبێت، پێویستی بەگۆڕینی پلان و یاریزان هەیە، ئەو عقڵییەت، ئەندێشە و یاریزانانەی کە بەشداری ئەو دەسکەوت خەساربارانە بوون ئیتر ناتوانن نوێ کاری لە ئەندێشە و پلانیان دابکەنەوە بەڵکە ڕابردوو چەند پاتە دەکەنەوە.