ناسیونالیسم

میوانی بەرنامەی دیمانە؛ بەرێز شاهۆ حوسەینی توێژەر و رۆژنامەنووس لەوڵاتی ئاڵمان

مژار؛ باس و پێناسەی ناسیۆنالیزم بەگشتی، دەرکەوتە و لێکەوتەکانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی وچۆنیەتی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی، خەسڵەتەکانی ئەم رەوتە کە لەرێگەی ئەوەوە هێژموونیی فارس دەسەپێنێ و پەرەی پێ دەدا. بەرێز شاهۆ حوسەینی پێوایە کورد پێویستی بە دابڕان و گوسەستێکی مێژویی هەیە لە ئایدیا و مینتالیتەی ئۆرتۆدۆکسی. ئەمرۆکە لەهەموو کاتێک زیاتر هەست بە زەروورەتی ئەو دابڕان و گوسەستە دەکرێت، دابڕان لە ناسیونالیزمی رووتین، دابڕان لە ئەوێکی‌ دیکە، فەرموون لە گەڵ دەقی وتووێژەکە

 

دیمانەیەک لەتەک کاناڵی ئاسمانی ڕووداو

 

بۆچی کۆماری ئیسلامی تۆمەتی سیخووڕی خستۆتە پاڵ پێشمەرگەکانی کۆمەڵە کە تازە گیراون؟

1-  ئەوە سیاسەتی گشتی کۆماری ئیسلامیە بۆ سەرکووت و پاساوی جینایەتە دژە مرۆڤەکانی لە ماوەی زێدە لە چل ساڵ دەسەڵاتی پڕ لە مرۆڤ کوژی.

2- سەرپۆش دانان لەو شکەستە بەربڵاو و فاحشە نیزامی و ئەمنیانەی کە لە ماوای چەند ساڵی ڕابڕدوو کۆماری ئیسلامی لە ئیسرائیل و مووساد خواردوویەتی.

3- بردنە سەری تێچووی دژایەتی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی، ئازادیخوازی و مافخوازی کورد.

میراتی هزری دکتۆر قاسملوو

 

 لەم دیمانەیەدا تیشک دەخەمە سەر ئەم پرسیارانە:

ئاخۆ دکتۆر قاسملوو بیرمەند بوو؟

دکتۆر قاسملوو وەک چەپ سەر بەکام لایەنەی چەپ بوو؟

تایبەتمەندێکانی هزری قاسملوو چی بوون؟

وتووێژێک لەتەک کاناڵی ئاسمانی تیشک

 

بەشداریم لە بەرنامەی دیداری تایبەتی کاناڵی ئاسمانی تیشک

میراتی هزری دکتۆر قاسملوو

لەم دیمانەیەدا تیشک دەخەمە سەر ئەم پرسیارانە:

ئاخۆ دکتۆر قاسملوو بیرمەند بوو؟

دکتۆر قاسملوو وەک چەپ سەر بەکام لایەنەی چەپ بوو؟

تایبەتمەندێکانی هزری قاسملوو چی بوون؟

فێنۆمێنۆلۆژی ئەندێشەی قاسملوو

 

شاهۆ حوسێنی

 پێشەکی:

ڕەنگە هەڵە نەبێت ئەگەر بگوترێ کە لاوازی نەزەری و هزری گرینگ‌ترین دیاردەی خەباتی کورد بوە هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەم‌ڕا کە وەک دەست‌پێکی ناسیونالیزمی کوردی و خەباتی مۆدێڕنی کوردی پێناسە دەکرێت، خەباتێک بە دەرکەوتنی کۆڕ و کۆمەڵە کوردێکان دەست پێ دەکات، ئەم هەژاری و لاوازیە وەهای کردوە کە لە تەنیشت خەباتی نەتەوەیی، دوو ئایدۆلۆژی بەهێز وەک ئەزموون و ئاگایەکی دەرەکی بتوانن لەناو کۆمەڵگای کوردی‌دا هێژمۆنی پەیدا بکەن، یەکیان ڕوتی چەپی ئۆڕتۆدۆکسیە بە دوو تایبەت‌مەندی دژە نەتەوە و دژە دەوڵەت بوون کە لە سەر ژیرخانی سێ ڕەوتی لێنینیزم، مائۆئیزم و ئانارشیسم‌دا پەرەیان پەیدا کردوە، دووهەمیان ڕەوتی ئایین‌خوازایە کە لە ڕۆژهەڵات سەرەتا  خۆی لە دوو ڕەوتی موفتی‌زادە و ئیخوان‌دا دەدیتەوە بەڵام دوایی و لەپاش هێرشەکەی یازەی سێپتامبر و دەرکەوتنی فەرمی ئەلقاعیدە، ڕوتی جیهادیزم بە دوو باڵی ئەلقاعیدە و داعش لە کوردستان دەرکەوتن. ئەم ڕەوتانە هەڵگر و پەرە پێ‌دەری  ئایدۆلۆژی‌گەلێکن وەک ئاگایی و ئەزموونی دەرەکی کە بەرهەمی ژینگەی کۆمەڵایەتی و کلتووری کوردستان نین. بەڵام کێشەکە ڕێک لێرەڕا زەق‌تر دەبێتەوە کە ڕەوتی نەتەوەخوازی کوردی خاوەنی هیچ گوتارێک وەک فۆڕمێک ئاگایی زەینی و مەعریفی کە لەخۆگری پێناسەیەک لەمەر مرۆڤ، کۆمەڵگا و جیهان بێت لەلایەک و لەلایەکی‌تر فۆڕمێک پێوندی لەنێوان ئەم دیاردانە دەربخات نەبوو. بۆ وێنە دیکارت فۆڕمێک پێناسە لەژێر ناوی سوبژە لە مرۆڤ دەردەخات، ئایینەکان پێناسەیەکی ئۆبژێکتیڤیان لەمەر مرۆڤ هەیە، یان هێگل کاتێ سۆبژێکتیڤیسم دەخاتە چوارچێوەی نەتەوەیی لەمەر فۆڕمی پیوەندی نێوان سووژەکان بە کەڵک وەرگرتن لە چەمکی دیالێکتیک بە مانای بوونە جیاواز و دژبەرەکان، لەسەر ئەو باوەڕەیە کە سووژەکان لە ڕیی پێوەندی ئینتێرسۆبژێکتیڤ یەکتر دەناسنەوە. ئەم ڕەوتە درێژی هەیە تا دەگاتە کورتە باسی شەهید دکتۆر قاسملوو، لەڕاستی‌دا کورتە باس یەکەم ڕیسالەی سیاسیە کە لەودا قاسملوو ڕوانگەکانی کەسی خۆی لەسەر مەسەلەی کۆمەڵایەتی و نەتەوەیی دەخاتە ڕوو. قاسملوو لە کورتە باس‌دا دەگەڕێتەوە سەرچاوە واتە مارکس و لە لق و پۆپەکان لادەدات، ئەو بە لەبەرچاو گرتنی تایبەت‌مەندی ژینگەی کۆمەڵایەتی و کلتووری خۆی داڕێژەڕی فۆڕمێک لە ئەندێشە و ئایدەیە.

 

فێنۆمێنۆلۆژی:

فێنۆمێنۆلۆژی بزاڤێکی فەلسەفی مۆدێڕنە کە شرۆڤەی پێکهاتەی ئەزموون و ئاگایی دەکات. گرینگ‌ترین دیاردە لە ڕوانگەی فێنۆمێنۆلۆژیستەکان ئەو سووژە و بابەتانەن کە پەیوەندییان بە ئاگایی و ئەزموونی مرۆڤەوە هەیە، بە واتایەکی‌تر هەر شتێک کە مرۆڤ ئەزموونی دەکات. مەبەست لە توێژنەوەی فێنۆمێنۆلۆژیک شرۆڤە و ناسینی دەرکەوتەکانن ئەو جۆرەی کە لە لایەن مرۆڤەکانەوە ئەزموون دەکرێن. مۆدێڕن بوونی ئەم بزاڤە لەم ڕوەوەیە کە مرۆڤ وەک سووژە، ناسکاری سەربەخۆ، خۆبنیادنەر و خۆپێناسەکەری سەربەخۆ، تەوەرەی سەرەکی و بنەڕەتی فام و پێناسەی دیاردەکان و جیهانە. لە فێنۆمێنۆلۆژی‌دا شرۆڤەکار حەول دەدات بەبێ قەزاوەتی ئەرزشی و سەرنجی لایەنگرانە دەرکەوتەکان شرۆڤە بکات. لە ڕاستی‌دا لە چوارچێوەی شرۆڤەی فێنۆمێنۆلۆژیکدا شرۆڤەکار نیزام و جیهانێکی مانایی دەخوڵقێنێت، واتە حەول دەدات جیهانی ژیاوی مرۆڤ و ئەزموونی ژیانی مرۆڤ موتالا بکات و دەری بخات، بەم شێوەیە جیهانێکی مانایی دەخوڵقێنێت. بێ گومان مەبەستی شرۆڤەکار لە شرۆڤەی ئەزموونی ژیانی مرۆڤ لەم بزاڤەدا، دەرخستنی فام و دەرکی ماناکانی ئەزموونی ژیانی مرۆڤەکانە ئەو جۆرەی کە ژیاوەن. لەڕاستی‌دا لە شرۆڤەی فێنۆمێنۆلۆژیستانەدا گرینگی دەدرێت بە ئەزموون و ئاگاییەکانی مرۆڤ، ئەوانەی کە لە پێوەندی نێوان ژینگەی کۆمەڵایەتی و کلتووری خۆی‌دا بەرهەم هاتوە.

گرینگی توێژینەوە فێنۆمێنۆلۆژیستانە لەوەدایە کە بە پێچەوانەی دیاردەی باو و پۆزەیتۆڤیستانە لە کوردستان کە گرینگی دەدرێت بە ڕواڵتە و پێکهاتە رواڵەتێکان، گرینگی دەدات بە ناوەرۆکی هزری و مەعریفی، زەین، ئەزموون و ئاگایی مرۆڤ وەک ژێرخانی دەرکەوتنی دەرکەوتە ڕواڵەتێکان. لە توێژنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتێکان‌دا ئەمڕۆکە بە بەربڵاوی کەڵک لە شێوازی فێنۆمێنۆلۆژیک وەردەگیرێت و باسی پیکهاتەی زەینی، ئەزموون و ئاگایی مرۆڤەکان دەکرێت وەک بەستێن، بزوێنەر، پاڵنەر و دەرخەری فۆڕمە ڕواڵەتێکان. یەکێک لەو دیاردانەی بەم شیوازە خوێندەوەی بۆ دەکرێت چەپە، لە دەلاقەی ئەم چەمکەڕا، چەپ نە بە مانای ئەو پێکهاتە و ڕیکخراوە ڕواڵەتی و ئایدۆلۆژیکیانەی کە هەڵگری ئایدۆلۆژیکی رادیکاڵن کە بە مانای فۆرمێک حزووری زەینی و پێکهاتەیەک لە ئاگایی شرۆڤە دەکرێت.

 

سۆبژێکتیڤیسم لە ئەندێشەی قاسملوودا

دەست پێکی خەبات و دەرکەوتنی سیاسی قاسملوو لە چوارچێوەی چەپی ئۆرتۆتۆدکسی‌دا بوو، فۆڕمێک لە چەپ کە خاوەنی ڕوانگەیەکی ئۆبژێکتیڤیستانە بە نیسبەت مرۆڤ بوو، ئەگەر مارکس باسی لە گرینگی ئاگایی چینی پڕۆڵتێر وەک دەست پێکی خەبات و بەربەرەکانی بە دژ سەرمایەداری دەکرد، ئەوا لێنین ئاگایی بە سەر تاک و کۆمەڵگادا سەپاند. لەڕاستی‌دا هێژمۆنی نەزەری و سازمانی حیزبی تودە وەک نوێنەری بەرەی چەپ وەهای کردبوو کە بەشێکی زۆری چالاکانی سیاسی کورد پێوەندی ڕێکخراوەیی لەگەڵ بگرن و وەک کەرەسەیەک حەولیان دەدا بەکاری بێنن بۆ کەم کردنەوەی گوشارەکانی ناسیونالیزمی ئیرانی و دەسەڵاتی ئیستبدادی و پاوانخوازی پەهلەوی. لەڕاستی‌دا ئەم چەپە ئایدۆلۆژیکەی کە حیزبی تودە سەرەتا و دوایی چریکەکانی فەدائیانی خەڵق نوێنەرایەتیان دەکرد، وەک فۆڕمێک ئەزموون و ئاگایی، بەرهەمی ژینگەیەکی کلتووری و کۆمەڵایەتی دەرەکی بوو کە لانی‌کەم‌ترین وێکچووی لەگەڵ ئێران بەگشتی و کوردستان بە تایبەتی هەبوو، واتە ئەو تاکانەی کە شوێن‌کەوتەی ئەم ئایدۆلۆژیە بوون وەک فۆرماسیونێک لە ئاگایی و ئەزموونی هزری و ڕواڵەتی تاک، لە کردەوەدا هیچ حەول و کۆششێکی نەزەریان نەبوو بەڵکە تەنیا شوێن کەوتە بوون، بۆیەش گرینگ‌ترین تایبەت‌مەندی ئەم بوونانە ئۆبژێکتیڤ بوونیان بوو.

بەهاری پڕاگ و هێرشی تانگەکانی سۆڤییەت بۆ چێکۆسڵاواکی بێ‌گومان چەخماخە و پاڵنەری ئاڵوگۆڕی لە ئەندێشەی قاسملوودا بوو. قاسملوو سێ دیاردەی گرینگ ئەزموون دەکات: یەکەم گرینگایەتی سەروەری نەتەوەیی ، دووهەم زەروورەتی سوبژە بوون(سەربەخۆ بوون)‌ و سێهەم فاشێل بوونی چەپی مەوجوود. قاسملوو دەرک بە زەروورەتی پەرەی کۆمەڵایەتی دەکات وەک ڕەهەندێک کە چەپ بەرپرسیارێتی و وەک ئەرک ڕای دەپەڕێنێت، بەڵام ئەم ئەرکە لە هەناوی سیاسەت‌ڕا دەگووزەرێت، بۆیەش قاسملوو باس لە حیزبێکی پێش‌ڕەوی نەتەوەیی دەکات کە خاوەنی دوو باڵی گرینگە یەکەم چەپ و دووهەم نەتەوەیی بوون. قاسملوو وەک مناڵی راستەقینەی سەردەم و کۆمەڵگای خۆی(کوردستان) لە چەپی ئۆڕتۆدۆکسی لادەدات و دەگەڕێتەوە بۆ سەڕچاوەی چەپ واتە مارکس، بەڵام لە هەمان کاتیشا نابێتە دواکەوتەی مارکس بەڵکە وەک سەرچاوە، لەسەر ئەساسی ئەندێشەکانی مارکس وەک گەوهەری چەپی سەردەم گوتارێک بەرهەم دەهێنێت کە دالی ناوەندێکەی عەداڵەتە و دالەکانی پەراوێزی ئەم گوتارە خودموختاری و دیمۆکراسین، ئەم وەرچەرخانەی قاسملوو لەڕاستی‌دا لادانێکە لە ئۆبژە بوونی وەک گوێ ڕایەڵ و ملکەچی ئایدۆلۆژیەک، قاسملوو سەربەخۆیی لە بڕیاردان دەکاتە گەوهەری گوتارەکەی، ئەم سەربەخۆییە لە تاک ڕا کە قاسملوو بێت دەست پێ‌دەکات بە لادان لە ئایدۆلۆژیەک و بەرهەم هێنانی ئایدەیەک بۆ کورد، واتە قاسملوو بەم ڕەوتە وەک مرۆڤێکی سوبژە، سەربەخۆ لە خۆپیناسەکردن، خۆدەرخستن و وەک بکەرێکی ناسکار دەردەکەوێت، بەم شێوەیە کورتە باس بەرهەم و دەست‌پێکی ڕەوتی نەزەری سوبژێکتیڤیسمە، ئەم سەربەخۆییە لە حیزب‌دا دەبێتە سەربەخۆ لە بڕیاڕدان و لە ئاستی نەتەوەیی‌دا دەبێتە خودموختاری، واتە دەشی بگوترێ کە کورتە باس لە هەناوی خۆی‌دا گوتارێکی نەتەوەییەشە بۆ کورد، کە لەسەر ئەساسی سوبژێکتیڤیسم بەرهەم هاتوە.

 

فێنۆمێنۆلۆژی چەپ لە ئەندێشەی قاسملوودا

وڵام بە پرسیار لە چیەتی چەپ لەگەڵ ئەوەدا کە ڕەنگە زۆر ساکار و سادە بێت، بەڵام دەشێ زۆریش دژوار بێت. کۆی گشتی وڵامەکان بەم پرسیارە دەکرێ دابەش بکرێت بە دوو دەستە وڵام، دەستەیەک لە وڵامەکان پۆزەیتۆڤیستانەن، واتە گرینگایەتی بە ڕواڵەت و فۆڕمی ڕواڵەتی دەرکەوتەکان دەدەن، دەستیەکی‌تر بە پێچەوانە گرینگی بە ناوەرۆک، زەین و هزری دەرکەوتەکان دەدن بۆ پێناسەکردن. چەپ بەگستی بە ڕوانگە گەلێک دەگوترێت کە خوازیاری عەداڵەتن لەڕێی ئاڵوگۆڕێکانی ڕادیکاڵ یان ئارام. لێنینیستەکان، مائۆئیستەکان و.....هتد خوازیاری ئاڵوگۆڕی ڕادیکاڵن و سۆسیال دیمۆکراتەکان و باوەڕمەندانی بە سۆسیالیسمی دێمۆکراتیک خوازیاری ئاڵوگۆڕی ئارام و هەنگاو بە هەنگاون. ویک‌چووی هەموو روانگەکانی چەپ عەداڵەتی کۆمەڵایەتیە، بەڵام تەنیا سۆسیال دیمۆکراتەکان و پەێرەوانی ئەندێشەی سۆسیالیزمی دێمۆکراتیک باوەڕیان بە عەداڵەتی سیاسی هەیە. لەڕاستی‌دا چەپی ئێرانی و ئەو چەپەی لە کوردستان دەرکەوتن بە هەموو باڵەکانێوە پەێرەوی لێنینیزم یان مائۆئیزم بوون، ئەوان بە پێچەوانەی ئەندێشەکانی مارکس کە لەخۆگڕی روانگەیەکی سۆبژێکتیڤیستانە بوو، واتە باوەڕی بە ئاگایی سەربەخۆیانەی چینی پڕۆڵتێر هەبوو، لەڕیی حیزبێکی پێک‌هاتوو لە سیاسێ پڕۆفێشناڵەکان فۆڕمێک ئاگایی بە سەر چینی پڕۆڵتێر و کۆمەڵگادا سەپاند، لە ڕوانگەی ئەوانەوە ئایدۆلۆژێکەیان جیهان‌شموول بوو، واتە پێویست بوو بەبێ کەم و کۆڕی و بەبێ لەبەرچاو گرتنی جێاوازێ کلتووری، کۆمەڵایەتی و ئابوریکانی کۆمەڵگەکان ڕەچاو بکرێت، کەواتە دەشێ بگوترێ کە ئەوان ڕادیکاڵ بوون و روانگەیەکی ئۆنژێکتیڤیان هەبوو.

قاسملوو لە کورتەباس‌دا وەک سووژەیەکی کوردی دەردەکەوێت، سەرەتای ئەم سووژە بوونە بە دابڕان لە بوونیکی ئۆبژەی چەپی ڕووسی دەست پێ‌دەکات، لە هەنگاوی دووهەم سەربەخۆیانە و وەک بکەرێکی ناسکار خوێندنەوە بۆ کۆمەڵگاکەی کە کوردستانە دەکات، لە هەنگاوی سێهەم‌دا سەربەخۆیانە ئەندێشە و گوتارێک بەرهەم دەهێنێت. لەڕاستی‌دا قاسملوو بە گەڕانەوە بۆ مارکس وەک سەرچاوە و بەتەوەرە گرتنی عەداڵەت وەک دالی ناوەندی گوتارە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورێکەی وەک دژبەری پان‌ئێرانیزم دەردەکەوێت کە حەولی کوردسڕینەوە، بەرهەم‌هێنانی بوونێکی ئۆبژە و دەسکردی لە کورد دەدا، ئەم سبژە بوونە لە قاسملوویەکی خۆداڕێژەر و خۆپێناسە کەرەوە دەست پێ‌دەکات و بە داڕشتنی دیمۆکراسی و خودموختاری وەک دالی پەراوێزی گوتاری سیاسێکەی بەرهەم هێنی گوتاریکی ناسیونالیستیشە بۆ کورد لە سەر بنەما و ژێرخانی عەداڵەت، واتە ئەو عەداڵەتی ئابووری لە ئەندێشەی مارکس وەردەگرێت و پەرەی پێ‌دەدات بۆ عەداڵەتی کۆمەڵایەتی و سیاسی، لە ئاستی سیاسی‌دا سوبژێکتیڤیسم لە ئەندێشەی قاسملوودا لە خودموختاری‌دا دەردەکەوێت، بە مانای شەرعییەت و سەربەخۆیی لە خۆ پێناسە کردنی نەتەوەیی و چارەی خۆ نووسین. کە وابێ دەشی بگوترێ کە قاسملوو ئەندازیاری چەپی کوردیە، چەپێکی کە لەژێر کارتێکەری تایبەت‌مەندی کۆمەڵایەتی، کێشە و قەیرانەکانی کۆمەڵگای کوردی رێگاچارەیەکی کوردستانی دەخاتە ڕوو.

 

ئاکام:

ئەگەر چەپی ئۆرتۆدۆکسی و ڕادیکاڵ لە کوردستان بەرهەم‌هێنی بەرکارە، ئەوا قاسملوو بەرهەم‌هێنی بکەرە بە کورتەباس. قاسملوو لە کورتەباس‌دا بڕیاردەرە بە پێچەوانەی ئەو بوونانەی کە پەێرەوی چەپی ئۆرتۆدۆکسی و ڕادیکاڵن کە بڕیاریان بۆ دراوە و ئەوان تەنیا ڕەچاوی بڕیارەکە دەکەن. قاسملوو بە کورتە باس ئاسۆی حەرەکەت و چارەنووسی خۆی سەربەخۆیانە دیاری دەکات، ئەوە لە کاتێک‌دایە کە پەێڕەوانی چەپی ئۆرتۆدۆکسی و ڕادیکاڵ ئاسۆی حەڕەکەت و چارەنووسیان بۆ دیاری کراوە. قاسملوو بە مەفسەل‌بەندی کردنی گوتارەکەی لە دەوری دێمۆکراسی وەک دالی پەراوێزی لە ڕاستیەدا تەواوکەر سوبژەی تاک دادەهێنێت و لێرەدا تەواو لەژێر کارتێکەری هێگل‌دایە کە سوبژێکتیڤیسمی دێکارتی لە تاکەوە دەگوازێتەوە نەتەوە و ئەم پێوەندیەش کە سوبژەکان لێک گرێ‌دەداتەوە و بەرهەم‌هێنی نەتەوەیە وەک مێتا سوبژەیەک، پێوەندی ئینتێرسۆبژێکتیڤە کە هێگل بە ڕایەڵی دیالێکتیك بە مانای شەرعییەتی بوونە جیاواز و دژبەرەکان لێکیان گرێ دەداتەوە، لە گوتاری قاسملوودا دێمۆکراسی بە مانای پێوەندی ئینتێرسۆبژیکتیڤی سوبژە جیاوازەکان لەلایەک و لەلایەکی تر بە مانای پلۆرالیزمی بوونە جیاواز و دژبەرەکانە. چەپ بۆ قاسملوو بە مانای بوونێکی ڕواڵەتی و فۆرمالیتە نیە، بەڵکە بە مانای حزوورە، حزوورێکی سوبژێکتیڤ و مەعریفیانە.

سەرچاوە: ڕۆژنامەی کوردستان ژمارە ٨٢٦

دەرکەوتە ولێکەوتەکانی ناسیونالیزمی ئێرانی

 

شاهۆ حوسینی

لەبڕی پێشەکی

دوایین لێدوانەکانی ڕەزا پەهلەوی لەسەر ناڕزایەتێکانی ئێران لێدوان و دژکردەوەی جیاوازی لێکەوتەوە، بێ‌گومان ئێمە وەک کورد دەکرێ ڕوانگەیەکی تایبەتمان هەبێت لەسەر ئەو لێدوانە. بۆ تێگەیشتن لە ناوەرۆکی ڕوانگە و ئەندێشەکانی ڕەزاپەهلەوی بێ‌گومان پێویستە سەرچاوەی هزری و ئایدۆلۆژیکی ئەو ڕوانگە و ئەندێشانە دەربخرێن‌، دەرکەوتنی سەرچاوەی هزری و ئایدۆلۆژیکی هەر مرۆڤ و ڕیکخراوەیەک دەتوانێ ببێتە بنەمایەکی شیاو و جێگای متمانە بۆ پێش‌بینی دەرکەوتە و لێکەوتەکانی سیاسی لە داهاتوودا. ئەوەی لە مێژووی سیاسی هاوچەرخی ئێران‌دا دەبیندرێت سێ ئایدۆلۆژی و ڕوانگەی جیاوازن وەک تەوەرە و ڕێکخەڕی بزاڤە سیاسی و کۆمەڵایەتێکان. یەکەم نەتەوەخوازی ئێرانی(سەڵتەنەت خوازەکان، مەشرووتەخوازەکان و کۆماری خوازەکان)، دووهەم مارکسیسم(تودە، مائۆئیستەکان، حێکمەتیستەکان و چریکەکانی فەدایی خەڵق)، ئیسلام( کۆماری ئیسلامی بە هەر دوو باڵی ڕێفۆرمخواز و بناژوێخواز، میللی-مەزهەبی). ئەم سێ ئایدۆلۆژیە لەگەڵ ئەودا لە ڕوانگە و ئامانج‌دا ڕەنگە جیاوازی زۆریان هەبێت، بەڵام وێک‌چوویەکی گرینگیان هەیە، ئەویش پاوەانخوازێتی کلتووری، کۆمەڵایەتی و سیاسیە بە کەڵک وەرگرتن لە دیاردە کۆمەڵایەتی و کلتوورێکانی نەتەوەیەی فارس، واتە هەموویان خاوەنی جەوهەری نەتەوەخوازی ئێرانین.

 

ناسیونالیزمی ئێرانی:

ناسیونالیزمی ئێرانی لە ڕواڵەتی وشەدا چەمکێکی دەسکردی داهێنراو و داتاشراوە بە مەبەستی نیشان دانی یەک‌گرتوویی هەموو ئەو نەتەوانەی لەناو ژێئۆپۆلەتیکی ئێران‌دا دەژین کە وەک قەوم پێناسە دەکرێن لەخزمەت بەرژەوەندی و پاراستنی هێژمۆنی سیاسی، کۆمەڵایەتی و کلتووری نەتەوەی باڵادەستی فارس. لەڕاستی‌دا ئایدۆلۆژی دەسەڵات، پاشایەتی و سەرەوەری فارسە بەسەر نەتەوەکانی‌تردا. ناسیونالیزمی ئێرانی سەرەتا ئایدۆلۆژیک بوو بۆ دژایەتی هەڕەشەکان و هێرشەکانی هێزە دەرکێکانی وەک ڕووسیا و بەریتانیا بۆ سەر ئێران، بەڵام لەپاش دەرکەوتنی ڕەزاخان و دەسەڵاتی شێوە مۆدێڕن بوو بە ئایدۆلۆژی سڕینەوەی ئەوی‌تری غەیرە فارس لەناو فارس‌دا. بەم شێوەیە پان ئیرانیسم وەک ئایدۆلۆژی دەرکەوت. ئەم چەمکە یەکەم جار لەلایەن مەحموودی ئەفشاری یەزدی لە ساڵی ١٩٢٠ بە لاسایی کردنەوە لە پان عەرەبیسم و پان تورکیسم بە مەبەستی پاراستنی تەواوییەتی ئەرزی ئێران و بەربەرەکانی لەگەڵ هەڕەشەکان بۆ سەر دەسەڵات، پاوانخوازێتی و هێژمۆنی خودی فارس دەرکەوتوە. سەرنجێکی کوورت بۆ سەر پان‌عەڕەبیسم و پان تورکیسم دەری دەخات کە ئەم دوو ئایدۆلۆژیە بۆ دژایەتی لەگەڵ نەتەوەخوازی کوردی، پێش‌گرتن بە سەربەخۆیی کوردستان، ملکەچ کردن و تواندنەوەی کورد لەناو نەتەوەکانی عەڕەب و تورک لە عێڕاق، سووریا و تورکیا بەرهەم هاتوە. بە لەبەرچاو گرتنی ئەوەکە ئێرانیش بەشێکی کوردستانی داگیرکردوە و لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم‌ڕا بە تایبەتی بزاڤەگەلێکی نەتەوەخوازانە لەم پارچەیە لە کوردستان سەی هەڵداوە، پان ئێرانیسم دژکردەوەیەک بە دژ نەتەوەخوازی کوردی و نەتەوەخوازی کەمینەکانی‌تری ناو ژێئۆپۆلەتیکی ئێران بوە بە مەبەستی تواندنەوەی نەتەوەی کورد و ئەوانی‌تر لەناو شووناسێکی دەسکرد و جەعلی‌دا.

ناسیونالیزمی ئێرانی لەخۆگری چەند کۆڵەکەی گرینگە کە لەڕیی ئەوانەوە هێژمۆنی فارس دەسەپێنیت و پەرەی پێ دەدات. یەکێک لەم کۆڵەکانە زمانە، واتە فارسی کە زمانی نەتەوەی فارسە وەک زمانی نەتەوەیی ئێرانی مسۆگەر دەکات و پێش‌دەگرێت بە پەرە و دەرکەوتنی هیچ زمانێکی‌تر. دیارە زمان نتەنیا کەرەسەیکی ڕواڵەتی بۆ پێوەندی گرتن نیە، بەڵکە کارتێکەری هەیە لەسەر چلۆن بیرکردنەوەی مرۆڤ، واتە کاتێ مرۆڤ زمانی نەتەوەیی و دایکی فێر دەبێت، هاوکات لەگەڵ ئەو کردەوەگەلێکی هزری تایبەتیش کە زایەڵەی ژینگەی نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی خۆیەتی فیری دەبێت، بەجۆری کە ئەو کردەوەگەلە هزریە کارتێکەری گرینگ و قوڵیان هەیە لەسەر ئەزموونەکانی مرۆڤ لە مەر جیهانی دەورووبەر. کەواتە دەشێ بگوترێ کە زمان هەر لە مناڵێوە کارتێکەری هەیە لە سەر هزر، ڕوانگە، هەست، ئەزموون و بیرەوەرێکانی مرۆڤ. هەر بۆیەش پان ئێرانێکان لەڕیی سڕینەوەی زمانی نەتەوەکانی‌تر و سەپاندنی زمانی فارسی بەر نەتەوەکانی‌تر حەولی پێش‌گرتن بە پەرەی هەستی نەتەوەیی و جیاواز بوون لەگەڵ فارسەکان دەدەن، بەهۆی ئەوەکە زمان کارتێکەری قوڵی هەیە لەسەر بەرهەم هاتن و دەرکەوتنی باوەڕ، بەها، نۆرگەلێکی کۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆژی لەناو مرۆڤ‌دا. یەکێکی‌تر لە کۆڵەکە گرینگەکان تەوەربوونی نەتەوەیی فارس‌و پەراوێز بوونی نەتەوەکانی‌ترە لەڕیی سەپاندنی زمانی فارسی، بەها، نۆرم و ئایدۆلۆژی نەتەوەی فارس لەلایەک و لەلایەکی‌تر لەباری ئابوورێوە پەراوێزخستنی نەتەوەغەیرە فارسەکان و حەول بۆ پەرەئەستاندوویی پارێزگاکانی سەر بە فارسەکانە، بۆ وێنە خوزستانی لەگەڵ ئەوەدا خەزینەی ئابووری ئێرانە بەڵام عەڕەبەکان لەو پەڕی هەژاری‌دا دەژین، یان کورستان و بەلووچستان لەگەڵ ئەوەدا پەرە نەستاندووترین پارێزگاکانی ئێرانن، بەڵام فارس، ئیسفەهان، تاران، مەشهەد و....هتد دەوڵەمەند‌ترین پارێزگاکانی ئێرانن. یەکێکی‌تر لە کۆڵەکە گرینگەکان هێژمۆنی سیاسی و حاکم بوونی نەتەوەی فارسە، واتە دەسەڵاتی سیاسی بەردەوام بۆ نەتەوەی فارس مسۆگەر بوە.

 

 

بنەما نەزەرێکانی ناسیونالیزمی ئێرانی:

ئاخۆ دەشێ ناسیونالیزمی ئێرانی وەک قوتابخانەیەکی هزری یان فۆڕمێک ئەندێشەی فەلسەفی پێناسە بکرێت؟ بۆ تێگەیشتن لەم مەسەلەیەو بۆ گەیشتن بە وڵامێکی گونجاو بەم پرسیارە پێویستە ڕەچەڵەکی هزری سیاسەت لە ئیران دیاری بکرێت، لەڕاستی‌دا ڕووبەڕوو بوونەوەی ئێرانێکان لەگەڵ مۆدێڕنیتە و جیهانی ئەندێشەی مۆدێڕن ڕووبەڕوو بوونەوەیەکی ڕواڵەتی و فۆرمالیتانەیە، واتە ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ ڕواڵەت، فۆڕم و پێکهاتەی ڕواڵەتیە، بەبێ ئەوەکە سرنجیان دابێتە ناوەرۆک، فەلسەفە و ئەندێشەی بەرهەم هێنی ئەم فۆرم و ڕواڵەتانە. ناسیونالیزمی ئێرانی هەر بەو پێیە ڕەوانگەگەلێکی بەربڵاو و جیاواز لە دژە کەمینەتەوەییەکانی ناو ئێران، هەتا دژە بێگانە، دژە ئایین و دژ دێمۆکراسی لەخۆدەگرێت کە وێک‌چووی هەموویان حەول بۆ دەسەت بە دەسەڵات ڕاگەیشتن و پاوان کردنی دەسەڵاتە، لەڕاستی‌دا ناسیونالیزمی ئێرانی بەر لەوەکە لەخۆگری ڕوانگەیەکی هزری و بەرهەم‌هێنی زەینێک لەمەر مرۆڤ وەک خود، کۆمەڵگا وەک نەتەوە و ئەوی‌تر وەک غەیرییەت بێت، دژایەتی و دوژمنایەتێکە لەگەڵ هەموو ئەوانەی کە وەک مەترسییەک بۆ سەر هێژمۆنی و دەسەڵاتی "من" دەبیندرێن. هەر بۆیەش بە هۆی ئەو ئاڵۆزی و بشێویە دیاری کردن و دەستنیشان کردنی بنەمای نەزەری و تێئۆریکی بۆ ناسیونالیزمی ئێران هەتا ئێستاش نەگونجاوە. ڕەوەو دەسەڵات حەول دان و ڕوو لە دەسەڵات هەنگاو نان وای کردوە کە ناسیونالیزمی ئێرانی تایبەت‌مەندی ئایدۆلۆژیک بەخۆیەوە بگرێت. ئەم ئایدۆلۆژیە لەگەڵ جیاوازی لە مانا و ڕوانگەدا بەڵام یەک تایبەت‌مەندی تەوەرەیی هەیە ئەویش گەوهەرخوازێتی، زات باوەڕی ئەم ئایدۆلۆژیە، بەجۆرێ کە ئەم ئایدۆلۆژیە تایبەت‌مەندێکانی مرۆیی و کۆمەڵایەتی نەک وەک دیاردەیەکی سترۆکتوڕاڵ کە وەک دیاردەگەلێک و تایبەت‌مەدنی گەلێکی گەوهەری و زاتی تاک و نەتەوەی ئێرانی فەڕز دەکات کە هەر لە کۆنەوە و لە مێژوودا ئەم زات و گەوهەرەی لەگەڵ دابوە، واتە ناسیونالیزمی ئێرانی دوو تایبەت‌مەندی گرینگی هەیە وەک ئایدۆلۆژی بۆ مسۆگەرکردن، پاراستنی هێژمۆنی و بەردەوامی دەسەڵاتەکەی کە بریتین لە گەوهەرخوازی و ئاراکائیسم. لەڕاستی‌دا ناسیونالیزمی ئێران لەڕێی گەوهەرخوازی حەولی سەپاندنی بەها، نۆرم و تایبەت‌مەندێکانی فارس وەک بەها، نۆرم و تایبەت‌مەندی نەتەوەیی هەموو بوونەکانی ناو ئیران دەدات بە مەبەستی یەکدەست و یەکپارچەکردنی هەمووان، دووهەم لەڕێی کۆنینە خوازی(ئارکائیسم) حەولی بە مێژووی کردنی ئەم ڕەوتەدات بە مەبەستی دژایەتی، بەرپەرچ‌دانەوە سڕینەوەی هەرجۆرە دژکردەوەیەک لەگەڵ سەروەری، هێژمۆنی و دەسەڵاتی خودی فارسی.

 

 

دەرکەوتەکان و لێکەوتەکانی ناسیونالیزمی ئێرانی:

تایبەت‌مەندی ئایدۆلۆژیکی ناسیونالیزمی ئێرانی وەک نیزامێک لە باوەڕ، ئاگایی، نۆڕم و ڕوانگەی بەرهەم هاتوو لە دەرەوەی ئێرادەی مرۆڤی سووژە لەلایەن دەسەڵات‌خوازەکان، دەسەڵاتەکان و ئیدئۆلۆگەکانی سەر بە دەسەڵات بەستێنیکی هزری و مەعریفی ڕەخساندوە بۆ دەرکەوتنی دەسەڵاتێکی شێوە مۆدیڕن لە ئێران کە لەخۆگری ئەو تایبەت‌مەندیانەیە: مۆنۆلۆگ، پاوانخواز، دژە پلۆرالیزم، دژە دێمۆکراسی و دژ مۆدیڕنیتە. ئەم ئایدۆلۆژیە لە ئێران بەرهەم‌هێنی حکوومەتی سەڕەڕۆۆ، دیکتاتۆڕ و پوانخواز بوو، بە بەردەوامی حەولی سڕینەوەی جیاوازێکان، فرەییەکان و ئەوی‌تری داوە، بە مەبەستی بەرهەم هێنانی کۆمەڵگا، کلتوور و نەتەوەیەکی یەک دەست لەڕیی دەسەڵاتێکی سانتراڵ و پاوانخواز. دەسەڵاتی پەهلەوەی وەک سەرچاوە و پەرە پێ‌دەری ئەم ئایدۆلۆژیە لەماوەی حکوومەتی ڕەزاشا و حەمەڕەزا شا بە بەردەوامی لەگەڵ هەرجۆرە دەرکەوتنی شووناسێکی جیاواز لەگەڵ شووناسی بەرهەم هاتوو لەلایەن ئایدۆلۆژی دەسەڵاتەوە بەربەرەکانی دەکرد، سیاسەتەکانی ئەم بنەماڵەیە لە ماوەی حووکمڕانی‌دا حەول بۆ سەپاندنی زمانی فارسی وەک زمانی نەتەوەیی و لەناو بردنی زمان و بە پێیەش ئەندێشە و هزرە جیاوازەکان، سەپاندنی شووناسێکی نەتەوەیی دەسکرد و حەول بۆ سرینەوە و لەناو بردنی شووناسە جیاوازەکان و بەرهەم هێنانی دەسەڵاتێکی سانترالیستی قەتیس‌کراو لەناو بازنەی نەتەوەی فارس‌دا بوو بەبێ شەرعییەتی دێمۆکراتیک لەڕیی هێزی نیزامی و جەبری سەرنێزە. ئەم کلتوورە لە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیش‌دا دووپات و بەردەوام بۆتەوە.

 

کۆتا وتە:

ڕەزا پەهلەوەی لە وەهمی خۆی‌ و سەڵتەنەت‌خوازەکان‌دا  ئێستا خۆی بە میرات‌گری دەسەڵاتی پەهلەوی دەزانێت، ئەمڕۆکە وەک کەسایەتی بەرچاوی لایەنگرانی سەڵتەنەت‌خوازی و مەشرووتەخوازی لە دەلاقەی ئەم ئایدۆلۆژێوە واتە ناسیونالیزمی ئێرانی خوێندنەوە بۆ ڕووداوەکانی ناوخۆی ئیران، داهاتووی سیاسی ئێران و تایبەت‌مەدنێکانی کۆمەڵایەتی و کلتووری ئێران دەکات. ڕەزا پەهلەوەی لە دەلاقەی پان‌ئێرانیزم‌دا حەول دەدات کە دەسەڵاتی پاشایەتی لەڕیی خۆسەپاندن بەسەر ناڕزایەتێکانی ئیران و مووسادەرەی ئەم ناڕزایەتیانە زیندوو بکاتەوە، تا بەم شێوەیە لەڕێی حکوومەتێکی پاشایەتی پاوانخواز گەشەی ئابووری بە ئێران بدات، یەکپارچەیی سەرزەوینی ئێران بپارێزێت و بە خەیاڵی خۆی شکۆی مێژوویی و نەتەوەیی لەدەست چوووی ئێران بگەڕێنەتەوە. ئەوەی بەراستی وەک مەترسییەک لە ئاسۆی سیاسی ئێران‌دا دەبیندرێت ئەوەیە کە هیچ‌کام لە هێزە سیاسی و سەرانسەرێکانی ئێران هیچ گوتار و ئایدەیەکیان بۆ دێمۆکراتیزەکردن و سەرخستنی ڕەوتی دێمۆکراتیزاسیون لە ئێران نیە، هەموویان بەگشتی بەبێ ئەوەکە پەرە بە کەسایەتی و زەینی تاکێتی و مەدەنی لە ناو تاک و کۆمەڵگادا بدەن بە مەبەستی بەرتەسک کردنەوەی بەستێنی سیاسی، دەرخستنی دەسەڵاتێکی وڵام‌دەر و دەروەست بە کۆمەڵگای مەدەنی، حەول دەدەن دەسەڵاتی خۆیان مسۆگەر بکەن و پاوانی بکەن تا بتوانن لە غیابی تاکێکی سوبژە و ئاگا، کۆمەڵگایەکی مەدەنی پەرە ئەستاندوو و بەهێز، هێزی بێ سنووری خۆیان بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن، لەڕێی هێزی نیزامی و سەرنێزە لە داهاتوودا بەرنگاری هەر جۆرە شووناس‌خوازیەک، ماف‌خوازیەک و ئازادی‌خوازیەک ببنەوە. بە کورتی دەشێ بگوترێ کە ناسیونالیزمی ئێرانی لەڕەوتی میژوویی خۆی‌دا هەتا ئیستاش ئایدۆلۆژی دەسەڵات بە مەبەستی پەرە، هێژمۆنی و بەردەوامی خۆی بوە و هیج‌کات هیچ ڕوانگە، هەست و حەولێکی بۆ پەرەی فرەیی، ئازادی و دێمۆکراسی نەبوە، بۆیەش گرینگ‌ترین لێکەوتەی ئەم دەرکەوتەیە، کۆمەڵگایەکی لێک‌دابڕاو، قەڵش گەلێکی کۆمەڵایەتی ئەکتیڤ و بشێوێکی بەرفراوان لەناو کۆمەڵگادا بوە.

سەرچاوە ڕۆژنامەی کوردستان: ژمارە ٨٢٥

وتوو وێژێک لەتەک کاناڵی ئاسمانی تیشک