ماملێ زایەڵەی کوردایەتێکی ڕادیکاڵ

(دیاردەناسی هونەری کوردانەی مامۆستا مەحەممەدی ماملێ)

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

دیاردەناسی بریتیە لەناسین و شرۆڤەی دیاردەکان و دیاردەکانیش هەموو ئەو دەرکەوتانەن کە لەچوراچێوەی دەرک و ئاگایی مرۆڤەکان‌دا دەگوونجێت، بەواتایەکی تر بەمانای شرۆڤە و ناسینی فۆرم و پێکهاتەی ئەزموون و ئاگا بوونە. دیارە ناسی لەڕاستی‌دا ئاگا بوونی زەینی و دەروونی مرۆڤەکان شرۆڤە دەکات کە بەرهەمی ئەزموون کردنێکی ڕاستەوخۆیە ، درووشمی دیاردەناسی گەرانەوە بۆ گەوهەر و هەناوی دیاردەکانە. لە فەلسەفەی کانت‌دا دیاردە ناسی لەخۆگری هەموو ئەو دەرکەوتانە بوون کە پەیوەستی بە ئەزموون بوون، یانی هەر شتێکی زەمان و مەکان بۆ ئیمەی دەردەخەن. دیاردەکان لە ئەندێشەی هۆسرل‌دا ئەو ڕاستیانە لەخۆ دەگرێت کە لە چوارچێوەی ناسیاوی مرۆڤ‌دا دەگونجێت. بەو پێیەش دەشێ بگوترێ کەکوردایەتی و کورد بوون ئەو دیاردەیە کە لە هوونەری مامۆستا مەحمەممەدی ماملێ‌دا دەدرەوشێتەوە، یان دەشێ بگوترێ کە مامۆستا مەحەممەدی ماملێ زایەڵەی ئەو کوردایەتی و کورد بوونەیە کە لە هوونەردا دەرکەوت.

هوونەری ماملێ دیاردەیەکی کوردانەی ڕادیکاڵ:

بۆچی هوونەری ماملێ تا قوڵترین مەڵبەندی هەستی مرۆڤی کورد رۆچوە؟ چ شتێک لە هوونەری ماملێ‌دا هەیە کە دەشێ وەک ئاوێنەی باڵانوینی هوونەرێکی کوردانەی پێناسە بکەیت؟

هوونەری ماملێ سەفەری ئەزموون و ئاگابوونی دەروونی و زەینی مرۆڤەێکە لە  هەناوی کلتوور، نۆرم و هەستی کۆمەلگایەکی کوردانەدا. ئەگەر بیرمەند ناوەرۆکە هزرێکانی نادیاری ناو شادەمارەکانی زەینی و رواڵەتی کۆمەڵگەکەی دەخاتە ناو بازنەی ڕەستە و لەفۆرمی پاردایمێکی فەلسەفی، کۆمەلناسی و..... هتد دا دەیانخاتە بەردەم تاک و کۆمەلگا بۆ هۆشیار بوون و ناسیاوی پەیدا کردن لەمەر "خود"وەک تاک و "خود" وەک کۆمەلگا لە فۆرمی مێتا تاکێک‌دا، ئەگەر رێبەرێکی سیاسی وەک کاریزمایەکی نەتەوەیی بە ئاگایی پەیدا کردن و ناسینی ڕوحی نەتەوەیی دەبێتە پێشەوایەک و نەتەوەکەی بەرەو کەنارەکانی بەختەوەری، سەربەخۆیی و سەربەرزی دەبات، ئەگەر شاعیرێک بە ئاگایی پەیدا کردن، بیستنی ترپەی ڕوحی هەستی کۆمەڵگاکەی و مەلەوانی لەناو  زەریای ئەو هەستەدا وشەکان دەکاتە بەستێنی گەشانەوە و پەرەی عەشق وخۆشەویستی مرۆڤەکان و تاکەکانی ناو کۆمەلگا بەرامبەر بەیەک، ئەوا موزیسیەنێک ئەو زەین و هەستانەی کە موڵکی تاک و کۆمەلگایەکن دەکاتە هارمۆنیکی هەست بزوێنی دەنگەکان و گۆرانی بێژێکیش دەبێتە بێژەری  ئەو زەین و هەستە نادیارانەی کە تاکەکان لەناو جەغزێک‌دا بەناوی کۆمەلگا لێک گرێ دەداتەوە. واتە بیرمەندێک، ڕێبەریکی کاریزما، موزیسیەنێک و گۆرانی بێژێک ئەو کاتەی دەبێتە ئاوینەی باڵانوینی بیر، شعور، خواست و هەستی کۆمەلگا و نەتەوەیەک ئەوا دەبیتە کەسایەتێکی نەتەوەیی و درەوشاوە لەناو کۆمەلگا و نەتەوەکەی‌دا.

مامۆستا مەحەممەدی ماملێ یەک لەو هوونەرمەندانەیە کە وەک ئەستێرەیەک لە ئاسمانی هوونەری نەتەوەیی و هەستی نەتەوەیی کوردا دەدرەوشێتەوە، ماملێ لەو دەگمەن هوونەرمەندانەیە کە بە ئەزموون کردن و ئاگابوونێکی ڕادیکاڵی دەروونی و زەینی لە ڕوحی نەتەوەیی و نۆرم و کلتووری نەتەوەیی کورد، توانی ئەو ڕوحە نادیار و شاراوەیە لە دەنگ و گۆارانێکانی‌دا دەربخات و ببێتە سەرچاوەیەکی ئاگایی و ناسیاوی پەیدا کردنی تاک و کۆمەڵگەکەی لەگەڵ ئەو ڕوحە نادیارە. واتە چ ئەو کاتەی ماملێ عاشقانە دەبێژێت، چ ئەو دەمەی سیاسی دەبێژێت، لە هەر هەموو حاڵەتێک‌دا نەتەوەیی دەبێژێت، چوون ماملێ بەدەرکێکی زەینی و دەروونی کە لە ڕوحی نەتەوەیی و هەستی نەتەوەیی پەیدای کردبوو، توانی بەرهەم هێنی ئەو گورانێ کوردانەیە بێت کە زۆربەی تاکەکانی کۆمەلگا دەتوانن خۆیانی تیا ببیننەوە. بێ‌گومان لەغیابی دەرک و فامێکی ڕادیکاڵ، غیابی ئەزموونێکی زەینی قوڵ ئەو هوونەرە بەرهەم نەدەهات و مامۆستا ماملێ هیچ کات نەدەبوو بە ڕووگەی هەست و کلتووری نەتەوەکەی. بەو شێوەیە هوونەری مامۆستا مەحەممەدی ماملێ سەرچاوەیەکی ڕەسەنی کوردانەیە کە ڕوح و هەستی کوردانە تیا قەڵبەزە دەدات و تیا دەردەکەوێت. بەکورتی دەشێ بگوترێ کە مامۆستا ماملێ تاکی ڕەسەن و نابی مێژوو ، هوونەر، ڕوح و هەستی  نەتەوەی کوردە. سەرچاوەیەکی پاراوی هوونەری کە لەتەنیشت هەموو دیاردەکانی تری مێژویی،سیاسی، کۆمەڵایەتی دەکرێ وەک سەرچاوەیەکی ئاگایی بەخشی نەتەوەیی لە ئاستی هوونەری‌دا چاوی لێ بکرێت و شوناسی و تێمای نەتەوەیی کوردانەی تیا بدۆزینەوە.

سەرچاوە: http://www.mamle.net/?p=10232

ئانتۆلۆژی ناسیونالیسمی کوردی

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

مێژووی هزری مۆدێڕن بە دێکارتەوە دەس پێ‌دەکات، مێژوویەک کە کاکڵ، ناوەرۆک و ماکە سەرەکێکی سۆبژێکتیو بوونە، سۆبژکتیو بوون بەمانای شەرعییەت و بەفەرمی ناسینی ناسین و شووناس بەخشین بە دیاردەکانی جیهانی دەرەوەی زەین و شعووری مرۆڤ وەک بەرهەمی زەینی مرۆڤ و جیهانی دەروونی مرۆڤ. لە دەلاقەی سۆبژکتیویتەڕا ناسین و مەعریفە پەیدا کردن بەنیسبەت جیهانی دەروە و ئۆبژەکان بەرهەمی کایەی ئازادانەی هێزی فام و زەینی مرۆڤەکانە وەک سوبژە. لەڕاستی‌دا مۆدێرنیتە جیهانێکی جیاواز لە جیهانی نەریتیە کە لەسەر ئەو ئەساس و بنەمایە دامەزراوە کە مرۆڤی بیرمەند خاوەن و سەروەری جیهانە (بیرمەند نەک بەو مانا کڵیشەیەی کە باوە، بەو مانایەی کە مرۆڤ ناسیاوی هەبێت لەسەر تاریف و مانای چەمکەکان، ئەندێشەکان و ئایدۆلۆژیکان، لە دەلاقەی وان ڕا چاو لە جیهان بکات، پێناسەی بکات و شرۆڤەی بکات، بەڵکە بیرمەند بەو مانایەی کە لەژێرکەریگەری پێوەندی راستەوخۆی زەین و شعوری لەگەڵ جیهانی دەرەوەی لۆکاڵی خۆی بە فام و دەرکێکی سەربەخۆ لە جیهانی دەرەوە بگات، بتوانێ پێناسەیەکی سەربەخۆ لە ئانتۆلۆژی و ئێپیستمۆلۆژی جیهانی دەرەوە بخاتە ڕوو). مرۆڤی بیرمەند دەتوانێ لەخزمەت ویست و خواستەکانی خۆی‌ ئاڵوگۆڕی لە جیهان‌دا بەدی بێنێت. لەڕاستی‌دا  جیهانی مۆدێڕن خاوەنی سێ بنەما و ئەسڵە: یەکەم سۆبژە بوونی مرۆڤ. دووهەم: ڕاسیونالیسم یان بیرمەندی کە بەرهەمی متمانە بە عەقڵی مرۆڤەکانە و سێهەم: هیومانیسم یان مرۆڤ تەوەرەیی. بێ گومان ئەو سێ دیاردەیە لەگەڵ یەکتر لە پێوەندیکی دیالێکتیکی‌دان.

سەرهەڵدانی ناسیونالیسم:

ناسیونالیسم وەک دیاردەیەکی مۆدێرن بەدژ دەسەڵاتی هزری، ڕواڵەتی و زمانی کلیسا(نوینەری نەریت) سەری هەڵدا، نووسین بە زمانی لۆکاڵی و زمانەکانی غەیرە ڕۆمی کە زمانی فەرمی کلیسا بوو، بوو بەهۆی بەرهەم هاتن و بڵاو بوونەوەی فۆرمە جیاوازە زەینیکان و ئەندێشە مرۆییەکانی ڕەخنەگر و دژبەری هێژمۆنی کلیساو ئەمەش بوو بە هۆی شکاندنی هێژمۆنی و شکۆی زمان، ئەندێشە ودەسەڵاتی ئیمپراتۆری ئایینی رومی، ئەم ڕەوتە زەینی و ڕواڵەتیە بەستێنی هەست بە پەیوەست بوون بە هێندی دیاردەی زەینی(ئەندێشەیی) و ڕواڵەتی(نۆرم، کلتوور،زمان، ئایین) ڕەخساند کە بە نەتەوە ناوی دەرکرد. لەڕاستیا ناسیونالیسم وەک بەهێزترین سیستمی باوەر و دیاردەیەکی ئیرادی لە رۆژئاوا کە سەرچاوە و بەستێنی سەرهەڵدانی نەتەوەخوازی وەک فۆرمێکی نوێ کۆمەڵایەتی-سیاسی لە پێوەندی نێوان تاکەکانا بوو، بەر لەوەکە لەفۆرمی ئۆبژێکتیڤ‌(ڕواڵەتی)دا دەرکەوێت، واتە فۆرمی ڕواڵەتی بدات بە تاکەکان لەناو کۆمەڵگادا، لەئاستی ئەندێشە و مەعریفەدا دەرکەوت، واتە سەرەتا دیاردە سۆبژێکتیڤ و ئەندێشەییەکەی بەرهەم هات، ئینجا لەسەر ئەساسی ئەو دیاردە  زەینیەی دیاردە ڕواڵەتێکەی دامەزرا. ئاکامی ئەو فۆرماسیونە مەعریفی و زەینیە لەناو کۆمەلگادا پلۆرالیزم و سیکۆلاریزم بوو کە لە ئاستی سیاسی‌دا و وەک بەرهەمی مۆدێڕنتیەی سیاسی بەرهەم هێنی ناسیونالیسم وەک مێتا سۆبژە و دەوڵەتی مۆدێڕنی دیمۆکراتیک وەک مێتا دەسەڵات بوو، واتە دەسەڵاتێکی بان تاکی کە سەرچاوەکەی و سەرچاوەی شەرعییەتەکەی سۆبژەکان بوون کە ئاگایانە و بەشیوەیەکی ئیرادی بەرهەمیان هێنا.

دیاردەکانی ناسیونالیسم:

بەگشتی دەشێ بگوترێت کە ناسیونالیسم خاوەنی دوو دیاردەی گرینگە:

یەکەم دیاردەی ئیجابی (من کێم)، دیاردە ئیجابێکەش خاوەنی فۆرمی زەینی و ڕواڵەتیە واتە سەرەتا منی زەینی و ئەندێشەیی سەرهەڵدەدات و دوایی منی ڕواڵەتی لەسەر ئەساسی ئەو فۆرمە زەینیە بەرهەم دێت و کۆمەڵگر دەکرێت.

دووهەم دیاردەی سەلبی (من کێ نیم)، دیاردەی سەلبەیش هەر بەو شیوەیە خاوەنی فۆرمی زەینی و ڕوالەتیە واتە سەرەتا لە زەین و ئەندێشەدا گەڵاڵەی مەعریفی من کێ نیم دادەڕێژرێت و دواییش بە کردەوە حەول دەدرێت بۆ سنووردانان لەنێوان  منی کێ نیم و ئەوی‌تر وەک غەیرییەت.

دەشی بگوترێت کە ناسیونالیسم بە منی ئیجابی دەست پێ‌دەکات و بە منی سەلبی بە ئاکام دەگات و کامڵ دەبێت لە ڕواڵەت‌دا، واتە نەتەوە و دەسەڵاتی نەتەوەیی سەربەخۆ بەرهەم دێت. بە کورتی دەکرێ بگوترێت کە ناسیونالیسم بەپرسیار لە مەر "خود" دەس پی‌دەکات و بە پرسیار لەمەر چلۆنایەتی گەیشتن بە ناسینی خود بە ئاکام دەگات، پرسیار لەوەکە "من کێم"، "خاوەنی چ پێناسە و تایبەتمەندیکی زەینی و ڕواڵەتیم"، "چلۆن دەتوانم خۆم بناسم و پێناسە بکەم".

ئانتۆلۆژی ناسیونالیسمی کوردی:

ناسیونالیسم وەک هەموو دیاردەکانی تری مۆدێڕنیتە(ئابووری، هزری و..هتد) تەنیا فۆرمی ڕواڵەتی لە دیاردە سەلبیکەی لە کوردستان‌دا بەرهەم هات و پەرەی ئەستاند. بە هۆی ئەوەکە ئەساسەن کوردایەتی لەکۆمەڵگای کوردی‌ لەغیابی بیرمەند و فەیلەسووفەکان‌ لەناو فەقێ و مەلای حوجرەکان‌دا یان لەناو  عوزلەتی خانەقاکان‌دا چەکەرەی کرد و پەرەی ئەستاند تەنیا خۆی لە فۆرمی ڕواڵەتی‌دا دیتەوە، ئەگەر لە رۆژئاوا گرینگ‌ترین دیاردە جیهانی زەینی، مسۆگەر بوون و گرینگی‌دان بە ئەندێشە و فەلسەفە بوو کە گەورە بیرمەندانی وەک دێکارت، کانت، رۆسۆ، هێگێل، شلینگ، لایبنیتز و..... هتدی لێکەوتەوە، ئەوا گرینگ‌ترین دیاردەی کۆمەڵگای کوردی شاعیر، مەلا و سۆفی پەروەری بوو کە نەیان توانی بەرهەم هێنی ئەندیشەیەکی لۆکاڵی بن. واتە لەلایەک بەهۆی هێژمۆنی زەینی و مەعریفی ئەوی‌تر لەناو زەینی مەلا و سۆفێکانی کوردستان وەک سەرچاوەی شەریعەت، تەریقەت، کەلام و فەلسەفە(بەهۆی ئەوەکە سەرچاوەی هەموو ئەوانە لە ئایینی ئیسلام‌دا بوو) وە لەلایەکی تر غیابی ئەندێشە و گوتارێکی لۆکاڵی کوردانە وەک ناوەرۆکی مەعریفی لەناو شێعری شاعیران(ئەگەر لەهێندی پێ‌داگری لە دیاردەی ڕواڵەتی و سەلبی وەک درووشم لەشێعری شاعیرانی ناسیونالیستی کورد بگوزەرێن) هیچ کات بەستێنی نەزەری بۆ بەرهەم هاتنی کوردێکی سوبژە لە ڕواڵەت‌دا نەخوڵقا.

بەداخەوە ناسیونالیسمی کوردی بە هۆی ئەوەکە نەیتوانی ئەو پرۆسەیە بەتایبەتی لایەنە زەینێکی ببڕێت لەژێر کارتێکەری کلتووری ئۆرتۆدۆکسی حەولی دا بە بەرهەم هێنانی فۆرمێکی پراگماتیستانە لە ناسیونالیسم ئەو بۆشاییە دابپۆشێت، قەیران و کێشەی ئەو فۆرمە لە ناسیونالیسم ئەوەیە کە بۆچوون و خوێندنەوەیەکە کە بەرهەمی تەفسیر بە رای کەسیە، دڵخوازانەیە، لەباری فۆرمی زەینی و مەعریفی وەک سەرچاوە بێ‌قاعیدەیە، ئایدۆلۆژیکە و لەخزمەت دەست بەسەر دەسەڵات‌دا داگرتن دایە، دەقێکی ئایدۆلۆژیکە کە ئاکامەکەی ڕێکخستن و لێک‌تێگەیشتن نیە، بەڵکە بەهۆی پاوانخواز و دەسەڵات خواز بوونی ئاکامەکەی لێک‌دابڕانی زیاتر مینیمالیزە کردنی لایەنگران و کۆمەڵگا و چەند بەرەکی پەروەریە. ناسیونالیسمی کوردی بەداخەوە لەو ئاستەدا چەقیوە، ئەوە یەکێک لە هۆکارە سەرەکێکانی سەرهەڵدان و پەرەی کێشەی ناوچەگەراییە لەناو شەقامی سیاسی کوردی‌دا. لەهەر شارەی، هەر پارێزگایی بەهۆی هێژمۆنی حیزبیک و لایەنێکی سیاسی تایبەت کە فۆرمێک لە خوێندنەوە و شرۆڤە لە ناسیونالیسم دەخاتە ڕوو قەیرانی دابڕانی شار و ناوچەکانی قوڵتر  کردۆتەوە. بێ گومان ئەگەر حەول نەدرێت بە لەبەرچاو گرتنی بوونی خەباتێکی نەتەوەیی و زەروورەتی یەکگرتوویی، ناسیونالیسمی کوردی لایەنی گوتارێکەشی لە تەنیشت لایەنی ئایدۆلۆژیکەی بەهێز بکرێت، ئەوا خەباتی کورد بە تاقە باڵێک( ناسیونالیسمی ئایدۆلۆژیک) مەجالی مانوڕ و فڕینی زۆری نیە و لاواز دەبێت. لەڕاستی‌دا کێشەی ناسیونالیسمی کوردی ئەو نیە کە فێدرالیسم خوازە یان سەربەخۆیی خواز، بەڵکە کێشەی ناسیونالیسمی کوردی ئەوەیە کە لەغیابی فۆرم و ناوەرۆکی زەینی و ئیجابی تەنیا خۆی لە قەوارەی ڕوالەتی و سەلبی دا دیتۆتەوە و ئەمەش ناسیونالیسمێکی ئایدۆلۆژیکی بەرهەم هێناوە بۆ خزمەت بە دەوامی کردەوەی پراگماتیستی ئۆپۆزیسیونی کوردی.
سەرچاوە: حەوتەنامەی وشە
http://www.wishe.net/detailsWtar.aspx?NusarID=97&Jmare=1334

کەنداو لەبەرداشی بێ پلانی رۆژئاوا و هێڕشەکانی ئیسرائیل‌ بەدژ هێژمۆنی ئێران‌دا

شاهۆ حوسێنی

پێشەکی:

هاتنە سەرکاری کۆماری  ئیسلامی وەک دەسەڵاتێکی بناژوێخوازی شیعە لە ١١ فێوریەی ١٩٧٩ ڕەوەندی هاوکێشەکان و پارەسەنگی هێزی لە ناوچەی کەنداو و رۆژهەڵاتی ناوین تێک‌دا، ئەو دەسەڵاتە بناژوێخوازە لەژێر تیشکی ئایدۆلۆژی شیعە بنیادنەری فۆرمیکی مانایی لە "خود" وەک بوونێکی حەققی ڕەها و "ئەوی‌تر" وەک بەرەی ناهەقی ڕەها بوو، سنووربەندێک کە کەلێنێکی قوڵی کێشە و قەیرانی لە نێوان وڵاتانی عەرەبی سوونە و ئێرانی شیعە لەلایەک و ئیسرائیل و ئێرانی لەلایەکی تر بەدی هێنا. واتە ئێران وەک دەسەڵاتێکی بەرهەم هاتووی ئایدۆلۆژی شیعە لەسەر ئەساسی ئەو باوەرە کە ئێران "ام‌القری" جیهانی ئیسلامە و ئەوان وەک ڕێڕەوانی ئیسلامی ڕاستی و بەرهەق پێویستە بەستێنی دەرکەوتەنەوەی ئیمامی زەمان بڕەخسێنن، بنەماکانی پارادایمی سیاسەتی دەرەوەیان داڕشتوە و ئەو ئایدۆلۆژیە فۆرم دەدات بە کردوە و دژکردەوەکانیان و ئاڕاستەی کردەوەکانیان دیاری دەکات.

بنەما هزری و ئایینێکانی کێشەی  ئیسلام لەگەڵ جولەکە:

موسولمانان لەسەر ئەو باوەرەن کە جوولەکەکان بەر لەهاتنی موحەممەد وەک دوایین پێغەمبەر لەژێر تیشکی ئامۆژگارێ ئایینێکانیان چاوەڕەێی هاتنی پێغەمبەری ئیسلام بوون، بەڵام  لەپاش دەرکەوتنی ئیسلام دەستیان کرد بە دژایەتی و دوژمنایەتی ئیسلام و موحەممەد وەک دوایین پێغەمبەر و نێردراوی خوا و بۆ ئەو مەبەستە کتێبە ئایینیکانیان چەواشە کرد(هەڵبەت ئەوە باوەری موسوڵمانانە و ئەوان هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەو باوەرە ناخەنە ڕوو، تەنیا ئاماژە بەوە دەکەن کە جولەکە کتێبە ئایینیکانیان چەواشە کردوە کە ئەوەش بە بەڵگە نەسەلمێندراوە)، لەتەنیشت ئەو باوەرە ئایینیە، دەرکەوتنی وڵاتی ئیسرائیل لەناو ژیئۆپۆلەتیکێک کە موسولمانان بە قیبلەی یەکەمی خۆیانی دەزانن ئیتر هەوینی دوژمنایەتی موسوڵمانان و جولەکەی کە هەر لە دەرکەوتنی ئیسلامەوە هەتا ئەمرۆکە بەردەوام بوو، ئاڵۆزتر و قوڵتر کردەوە.

بەڵام لەو ناوەدا شیعەکان جگە لەو پاساوانەی کە باسی لێوەکرا کێشەیان لەگەڵ جوولەکە قوڵاتر و بەربڵاوترە. شیعەکان لەسەر ئەو باوەڕەن کە جوولەکە گەورەترین و مەترسیدارترین دوژمن و دژبەری ئیمامی زەمانە و بە پشت بەستن بە قورئان جوولەکە وەک بەهێزترین و دوژمن ترین کەس لەبەرامبەر ئیمامی زەمانی پیناسە دەکەن. هەروەها ئەوان بەپشت بەستن بە ڕوایەتەکانیان لەسەر ئەو باوەرەن کە سەفیانی وەک یەکێک لە دوژمنانی ئیمامی زەمان لەلایەن رۆژئاواییەکان و جوولەکەکانەوە پشتیوانی دەکرێت بۆ لەناو بردنی ئیمامی زەمان. کەواتە ئەو کۆگشتیە بۆتە بنەما و پاساوی کێشەی نێوان ئێران وەک دەسەڵاتێکی بناژوێخواز و ئیسرائیل، بەجۆرێ کە لەسەر ئەساسی ئەو عەقڵییەتە فۆرمیکی ماناییان لە شیعە وەک نوینەران و بەرەی ڕەهای حەق و جوولەکە وەک نوینەران و بەرەی رەهای ناهەق بەرهەم ‌هێناوە.

ئیرانی ئیسلامی و تێکدانی هاوسەنگی هێز لە رۆژهەڵاتی ناوین:

هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی لەڕاستی‌دا گەورەترین ئاڵوگۆری ناوچەیی بوو کە لە رۆژهەڵاتی ناوین بەگشتی و ناوچەی کەنداو بەتایبەتی رووی دا، بەجۆری کە دەکری وەک یەکێک لە بەهێزترین هەڕەشەکان بۆسەر پیکهاتەی ئەهوەنی ناوچەیی لەپاش شەڕی دووهەمی جیهانی پیناسە بکرێت. لەڕاستی‌دا دەرکەوتنی ئایدۆلۆژیکی ئایینی بناژوێخواز لە ئێران وەک دەسەڵاتی سیاسی کە خواست و ئامانجی گۆڕینی ڕادیکاڵی هەموو دیاردەکانی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵاتی و کلتووری مرۆڤە، لە ئاستی ئەهوەنی ناوچەیی گەورەترین هەڕەشە بوو کە ڕووبەڕووی حکوومەتەکانی تری ناوچە بۆوە، بەتایبەتی ئەو ‌هەڕەشەیە لەپاش ڕووخانی دەسەڵاتی سەدام و لە رۆژهەڵاتی ناوینی پەساسەدام‌دا زۆر بەهێزتر و بەربڵاوتر بڵاو بۆوە.

هێرشی ئەمریکا بۆسەر دەسەڵاتی سەدام و ڕووخاندنی ئەو گرینگ‌ترین هۆکار بوو کە بوو بەهۆی لەناو چوونی ئەکتەرێکی بەهێز کە هاوسەنگی هێزی لەبەرامبەر ئێران‌‌دا پاراست‌بوو و حەولەکانی ئێرانی لەرۆژهەلاتی ناوین بۆهێژمۆنی ڕەها پوچەڵ کردبۆوە، بەجۆری کە لەسەر دەمی دەسەڵاتی بیل کلینتۆن لە ١٩٩٣ تا ٢٠٠١ ئەمریکا توانی بە پەیرەو کردنی ستراتژی کۆنترۆڵ کردنی دوو لایەنە وەک پلانێک بۆ کۆنترۆڵ کردنی ئێران بە عێراق و عێراق بە ئێران، هاوسەنگی هێز و ئەهوەنی لە رۆژهەڵاتی ناوین و ناوچەی کەنداودا بپارێزیت. بەڵام لەناو بردنی دەسەڵاتی سەدام و بێ پلانی ئەمریکا لەسەردەمی دەسەڵاتی ئۆبامادا گەورەترین و لەبارترین دەرفەت بوو کە ئێران بە رۆژهەلاتی ناوین‌دا بڵا بێتەوە.

ڕووبەڕوو بوونەوەی ئێران و ئیسرائیل:

هەڵەیە ئەگەر ڕووبەڕوو بوونەوەکانی ئێران و ئیسرائیل تەنیا لە دەلاقەی هێرشەکانی ڕاستەوخۆی ئیسرائیل بۆسەر پێگەکانی ئیران لە سووریادا بخوێندرێتەوە، لەڕاستی‌دا ڕووبەڕوو بوونەوەی ئێران و ئیسرائیل لەپاش هاتنە سەرکاری دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی و پشتیوانی نیزامی و ئابووری لە شیعەکانی لوبنان و چەکدار کردنیان دەستی پێ کردوە کە بەرچاوترینیان ڕیکخستنی حێزبوڵلای لوبنانە لەساڵی ١٩٨٠. لەڕاستی‌دا ئەو ڕیکخراوەیە باڵی لوبنانی سوپای پاسدارانە کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئیسرائیل ڕووبەڕوو بوونەوەی هەبوە. بەجۆرێ کە هێرشی جۆراوجۆری نیزامی بەشیوەی کردەوەی تێرۆریستی و هێرشی موشەکی بۆسەر ئیسرائیل ئەنجام داوە و لەبەرامبەریش‌دا ئیسرائیل بەردەوام ڕێبەرانی بالای ئەو ڕێکخراوەیەی کردۆتە ئامانج کە بۆوینە دەکری ئاماژە بە سەیدعەبباس موسەوەی ڕیبەڕی پێشوو و عیمادموغنیە لە فەرماندە باڵاکانی ئەو ڕیکخراوەیە بکرێت.

هەڵگیرسانی شەری ناوخۆیی سووریا بەڵام دەرفەتێکی لەبار بوو کە ئێران ڕاستەوخۆ بگاتە سنوورەکانی ئیسرائیل و بەوشێوەیە وەک هەڕەشەیەک بەدژ ئیسرائیل دەربکەوێت. هەر ئەوەش لە ئاکامدا بوو بە دەرفەتێک کە ئیسرائیل بەشێوەیەکی بەربڵاو هێڕشی ڕاستەوخۆی موشەکی و ئاسمانی بکاتە سەر ناوەندەکانی نیزامی ئێران لە سووریا. ئەو هێڕشانە لەپاش دەرچوونی ئەمریکا لە ڕیککەوتنی ناوەکی و قوڵتر بوونەوەی قەیران لە ناوچەی کەنداو ئاڕاستەیەکی تری بەخۆیەوە گرت:

١_  هەواڵێک لە رۆژنامەیەکی کووەیتی‌دا بڵاو بۆوە کە فرۆکە ئێف ٣٥ کانی ئیسرائیل لە ئاسمانی ئێران‌دا سووڕاونەتەوە بەبێ ئەوەی کە سیستمی ڕاداری ئێران بتوانێ ئاگادار بێت

٢_  ماڵپەری فارسی رادیو پەیامی ئیسرائیل لەزاری فەرماندەیەکی پلەبەرزی سەربازی ڕایگەیاند کە فرۆکە ئێف ٣٥کانی ئیسرائیل لە یونان خەریکی ڕاهێنانن لەسەر بڕینی مەودای ئاسمانی نیوان ئیسرائیل و ئێران.

٣_ ڕۆژنامەکانی هائارێتس و جرۆزالم پۆست ڕایانگەیاند کە ئیسرائیل ئیتر هێرشەکانی ئاسمانی خۆی بەدژ ئامانجەکانی ئێران تەنیا سنووردار بە سووریا ناکات، لەپاش ئەو ڕاگیەندراوە هێزی ئاسمانی ئیسرائیل هێرشی  بۆسەر پێگەکانی حەشدی شەعبی لەعێراق دەست پێ‌کرد. یەکەم هێرش بۆسەر پیگەی نیزامی ئەمڕڵی لە پارێزگای سەلاح‌ئەلدین بوو، دووهەم هێرشیش بۆسەر پێگەی ئەبو مونتەزیر ئەلمحەمداوی(کەمپی ئەشرەفی پێشوو کە لەپاش چۆل کردنی لەلایەن موجاهیدنی خەڵق، هێزەکانی نزیک لە ئێران لەوێ جێگیر بوون)بوو وە لەماوەی ڕابردووش چەند هێرشیکی تر کراوەتە سەر هێزەکانی حەشدی شەعبی.

٤_ ئیسرائیل ڕایگەیاند کە سیستمێکی تازەی بەرگری مووشەکی بەناوی پەیکان بە هاوکاری ئەمریکا بەرهەم هێناوە، ئەو سیستمە نوێیە لە پێگەیەکی نیزامی ئەمریکا لە ئالاسکا تاقی کراوەتەوە، ئیسرائیل رایگەیاندوە کە ئەو سیستمە بەرگرێ نوێیە بۆ بەرگری کردن لە هێرشی مووشەکی ئێران بەرهم هاتوە.

ئەو رووداوانە لە ماوەی ڕابردوو دەکری لەو دەلاقەیەڕا خویندنەوەی بۆ بکرێت کە ئیسرائیل ئیستا گەیشتۆتە سنوورەکانی ئێران، بە لەبەر چاو گرتنی ئەوەیکە کە هاتە ئێستاکە ئورووپێکان هیچ گەڵاڵەیەکی ڕوونیان بۆ ڕووبەڕوو بوونەوە بەدژ هەڕەشەکانی ئێران لەکەنداو ڕانەگەیاندوە و ئەمریکاش هیچ پلانیکی روونی نیزامی بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەل ئێران نیە، دەکرێ ئەو هێرشانەی ئیسرائیل ئاماژەیەک بن بۆ ئەوەیکە ئەو وڵاتە گڵۆپی سەوزی لە ئەمریکا وەرگرتوە بۆ هێرشیکی ئاسمانی ڕاستەوخۆ بۆ ناوەندەکانی نیزامی و ئەتۆمی ئێران هەر بەو جۆرەی کە پێشتر بەدژ دامەزراوە ئەتۆمێکانی عێراق و سووریا کردی.

لەتەنیشت ئەمانە لەماوەی چەند رۆژی رابردوو ئێران بەکەڵک وەرگرتن لە مووشەکی کرووز هێرشی کردە سەر پاڵاوگەی ئارامکۆ و بەو شێوەیە هەڕەشە و قەیرانیکی گەورەی خستە بەردەم دەسەڵاتی سعوودیا، ئەو لەکاتێک‌دایە کە پێشتریش بە فرۆکەی بێ فرۆکەوان و مووشەک لەیەمەن ڕا هێرش کرابوە سەر ناوەندەکانی سعوودیا.

ئاخۆ هەر بەجۆرەی کە ئیران شەڕ بەدژ دەسەڵاتە ناوچەیەکانی وەک ئیسرائیل، عەرەبستان و زلهێزیکی وەک ئەمریکا بە دەست و پیوەندێکانی دەکات، ئەمریکاش هێڕشی بەگری کارانە بۆ پێش‌گرتن لەدەست راگەیشتنی ئێران بە چەکی ئەتۆمی، گوشار خستنە سەر ئێران بۆ گەڕانەوە بۆناو سنوورەکانی، پێش‌گرتن لە دەستێوردانی ئیران لە وڵاتانی ناوچە و بەگشتی پێش‌گرتن بە هێژمۆنی بەربڵاوی ئیرانی لەناوچە خستۆتە ئەستۆی ئیسرائیل؟

هێڕەشەکەی ئیران بۆسەر پاڵاوگەی ئارامکۆ کێشە و قەیرانەکانی رۆژهەڵاتی ناوینی قوڵتر کردۆتەوە، هەتا ئێستاکەش نە ئەمریکا، نە ئورووپا هیج پلانێکیان بۆ پێشگرتن لە هێڕشە بەردەوامەکانی ئێران بۆ سەر ئەهوەنی کەنداو و رۆژهەڵاتی ناوین نەخستۆتە ڕوو، ئەگەر ڕۆژئاواییەکان نەتوانن ئێران بگەرێننەوە ناو سنوورەکانی خۆی، ئەوا لە داهاتوویەکی نەهێندە دووردا دەتوانێ مەترسی گەورەتر بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوین درووست بکات، بەتایبەتی لەپاش پاش‌گەز بوونەوە و هەڵوەشاندنەوەی هەنگاو بە هەنگاوی بریارەکانی ڕیککەوتنی ناوەکی لەگەڵ پێنجی کۆ یەک کە مەجالی بەرهەم هینانی چەکی ناوەکی بۆ ئێرانی لەبارتر کردوە.

جنگ قدرت درون و میان‌جناحی با تبعات ساختاری در ایران

شاهو حسینی

انقلاب ایران اگرچە انقلابی علیه حکومتی استبدادی و تمامیت‌خواه بود، اما در غیاب گفتمانی دمکراتیک، نهادهای مدنی حافظ دمکراسی‌و منتقد قدرت بە سرعت تبدیل بە یک حکومت استبدادی و تمامیت‌خواه از نوع دیگری شد. در یک چنین فضا و بستری جنگ قدرت بە عنوان یکی از تبعات تمامیت‌خواهی از فردای پیروزی انقلاب شروع شد، ابتدا اقلیتهای ملی(کردها) و مذهبی(تسنن، مسیحیان، یهودیان، بهائیان) را از ساختار قدرت حذف کردند، سپس جنگ قدرت بە درون مرکزگرایان رسید و با حذف بنی‌صدر، ملی مذهبی‌ها، چپها و سایر گروههای دیگر تداوم پیدا کرد، روندی کە منجر بە هژمونی و سلطه آخوندیسم در ایران گردید. زیرا تداوم نبرد قدرت برای قبضە کامل و استحالە دیگران روندی دائمی است بە دلیل ماهیت ساختاری و معرفتی استبداد و تمامیت‌خواهی، بنابراین بە موازات پاکسازی غیریت‌ها از دایرە قدرت این بار سیاست حذفی بە درون ساختار خودی‌ها رسید.

هشت سال جنگ میان ایران و عراق مهمترین دلیل بود برای تحمل و همگرایی در میان خودیهای حکومت اسلامی، اما از سال ١٣٦٦و درست یک سال پیش از پایان جنگ هشت سالە‌و در آستانە انتخابات مجلس سوم بەدنبال حذف محمود دعایی و فخرالدین حجازی از فهرست جامعە روحانیت، مجمع روحانیون با انشعاب روحانیون چپ‌گرا به رهبری مهدی کروبی و محمد موسوی خوئینی‌ها از جامعه روحانیت  تأسیس شد. بنابراین می‌توان گفت با نزدیک شدن بە پایان جنگ و شکستهای پی‌در پی ایران در عرصە جنگ، شکست سیاستهای داخلی و بحرانهای فراوان در سیاست خارجی کە ایران را منزوی کردە بود، جنگ قدرت و سیاست حذفی بە درون ساختار قدرت رسید. جنگ قدرت در مجلس چهارم کە نخستین مجلس پس از مرگ خمینی و بە قدرت رسیدن خامنەای بود، شدت گرفتە و منجر بە رد صلاحیت گستردە اعضای مجمع روحانیون در دو مجلس چهارم و پنجم گردید کە در مجلس سوم اکثریت را داشتند.

این روند تقریبا هموارە با شدت و ضعف ادامە داشتە، اما اکنون این جنگ بە درون ساختار جناحهای اصلاح‌طلب و اصولگرا رسیدە جنگ قدرت بە خصوص در میان جناح اصولگرا میان روحانیونی نظیر لاریجانی و محمد یزدی، منتصبان بە این دو روحانی دارای مقام برجستە در ساختار سیاسی بە نظر می‌رسد پای بسیاری از سران نهادهای نظامی، امنیتی و انتظامی را بە فساد جاری در جمهوری اسلامی کشاندە. اگرچە بەنظر می‌رسد کە این جنگ قدرت درون و برون جناحی با سکوت خامنەای بە عنوان رهبر ممکن است منجر بە تضعیف جایگاە آنها در برابر رهبر شود، اما بدون تردید در دراز مدت این جنگ با تبعات ساختاری بسیار برای حکومت جمهوری اسلامی با تمام جناحها و طیفهای فکری گوناگون گران تمام خواهد شد، زیرا مسئولان برجستە درگیر در فساد و جنگ قدرت قبل از آنکە فردی منتزع از نظام باشند بخشی از پیکرە و ساختار قدرت سیاسی در ایران هستند.