ملت‌سازی ناکام و فروپاشی در کشورهای چندملیتی: از شوروری و یوگسلاوی تا عراق، سودان و اتیوپی

 

شاهو حسینی

فروپاشی دولت‌های چندملیتی در دوران پساجنگ سرد یکی از مهم‌ترین روندهای ژئوپلیتیکی و اجتماعی قرن بیستم و بیست‌ویکم بوده است. در این روند، کشورهایی که در ساختار خود دارای ترکیبی از ملت‌ها، زبان‌ها، دین‌ها و هویت‌های فرهنگی متفاوت بودند، پس از تضعیف انسجام ایدئولوژیک یا بحران در مشروعیت سیاسی، دچار فروپاشی ساختاری شده‌اند. این فروپاشی نه‌تنها به معنای تغییر مرزهای سیاسی، بلکه به‌معنای بازسازی نظم جدیدی بر مبنای مطالبات هویتی و حق تعیین سرنوشت ملت‌هاست. از منظر جامعه‌شناختی، نظریه‌هایی چون نظریه‌ی "ملت‌سازی ناکام( (Failed Nation-Building  نشان می‌دهند که در غیاب یک هویت ملی مشترک، دولت‌ها در درازمدت ناتوان از مهار نیروهای واگرا خواهند بود. در سطح فلسفی نیز، اندیشه‌هایی چون مفهوم "حق تعیین سرنوشت"  از جان استوارت میل گرفته تا منشور ملل متحد، بنیاد گفتمان استقلال‌طلبی ملت‌ها را تقویت کرده‌اند.

در جهان مدرن، دولت- ملت‌ها زمانی مشروعیت دارند که بتوانند وحدتی میان اجزای متکثر خود ایجاد کنند؛ اما زمانی که ملت‌های گوناگون درون یک کشور، احساس حذف، تبعیض یا سرکوب سیستماتیک داشته باشند، دولت دیگر به‌مثابه‌ی نماینده‌ی اراده‌ی عمومی تلقی نمی‌شود، بلکه به نیرویی سلطه‌گر بدل می‌گردد. اینجاست که انقلاب، گریز از مرکز، و سپس فروپاشی و بازتعریف مرزهای هویتی آغاز می‌شود.

در این نوشتار کوتاە، پنج مورد مهم از این روند بررسی می‌شود: فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی،یوگسلاوی، عراق سانترال، تجزیه سودان، و بحران جاری در اتیوپی. این موارد به ما امکان می‌دهند تا الگویی تحلیلی از فروپاشی دولت‌های چندملیتی ارائه دهیم و پیامدهای آن را در سطح منطقه‌ای و جهانی ارزیابی کنیم.

１-             شوروی: امپراتوری ملت‌ها و انفجار هویتی:

اتحاد جماهیر شوروی پس از دهه‌ها کنترل سخت‌گیرانه بر ملت‌های متکثر خود، در سال ۱۹۹۱ فروپاشید. از دل آن، ۱۵ جمهوری مستقل سر برآوردند که امروز هرکدام کشوری دارای پرچم، پایتخت و دولت مستقل‌اند؛ از روسیه و اوکراین گرفته تا لیتوانی، آذربایجان و تاجیکستان. شوروی الگویی کلاسیک از امپراتوری چندملیتی بود که با سست شدن انسجام ایدئولوژیک و فشارهای اقتصادی-سیاسی، نتوانست مانع خودآیینی ملت‌ها شود.

２-            یوگسلاوی کشوری چندملیتی در بالکان:

 از شش جمهوری تشکیل می‌شد: صربستان، کرواسی، بوسنی و هرزگوین، اسلوونی، مقدونیه و مونته‌نگرو. همچنین دو ناحیه خودمختار در صربستان وجود داشت: کوزوو و وویوودینا. ملتهای اصلی شامل صرب‌ها، کروات‌ها، بوسنیایی‌های مسلمان، اسلوون‌ها، آلبانیایی‌ها، مقدونی‌ها و دیگران بودند.

 عوامل کلیدی در فروپاشی

ناسیونالیسم اتنیکی (Ethnonationalism):بعد از مرگ تیتو در 1980، ایدئولوژی وحدت‌بخش ضعیف شد و ناسیونالیسم‌ در میان اتنیکها سر برآوردند. رهبران محلی (مثل اسلوبودان میلوشویچ در صربستان یا فرانجو توجمان در کرواسی) از ناسیونالیسم برای کسب قدرت استفاده کردند.

الف: فقدان هویت ملی مشترک:

 یوگسلاوی موفق نشد یک «هویت یوگسلاو» مشترک بسازد. مردم اول به اتنیکشان احساس تعلق داشتند، نه به کشور.

   ب: نابرابری اقتصادی:

 جمهوری‌هایی مثل اسلوونی و کرواسی نسبت به دیگر بخش‌ها (مثلاً کوزوو یا مقدونیه) ثروتمندتر بودند و احساس می‌کردند دارند هزینه بقیه را می‌دهند.

پ: مرکزگرایی صربستان:

صربستان تلاش کرد قدرت بیشتری در حکومت فدرال به دست آورد، که باعث ترس و واکنش منفی جمهوری‌های دیگر شد.

 ت: فقدان ساختار دموکراتیک پایدار:

حزب کمونیست یوگسلاوی عملاً تنها نیروی سیاسی بود و بعد از افول آن، خلأ قدرت به خشونت‌های قومی منجر شد.

در نهایت تشکیل کشورهای مستقل: اسلوونی، کرواسی، بوسنی و هرزگوین، مقدونیه (اکنون مقدونیه شمالی)، مونته‌نگرو، صربستان، و کوزوو پایان عمر یوگوسلاوی بود.

 

３-            عراق کشوری با تنوع قومی و مذهبی شدید

 عراق پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی شکل گرفت. بریتانیا این سرزمین را در قالب قیمومت اداره کرد و در سال 1921 پادشاهی عراق را با پادشاهی از خاندان هاشمی تأسیس نمود. از همان ابتدا، عراق کشوری با تنوع قومی، مذهبی و زبانی بود. قدرت سیاسی در دست اقلیت عرب سنی قرار داشت، در حالی که اکثریت شیعه و کوردها در حاشیه بودند. در دهه‌های بعد، این نابرابریهای ساختاری منجر به تنشهای مزمن شد.

شکل‌گیری دولت عربی متمرکز

پس از سقوط پادشاهی عراق تبدیل به یک جمهوری متمرکز و اقتدارگرا شد که بر اعراب سنی تکیه داشت. صدام حسین (از 1979 تا 2003) پروژهی ملتسازی بر پایه «عربیت» را شدت بخشید.کوردها و شیعه‌ها را همزمان با این پروژه، سرکوب نمود. قیامهای شیعیان در جنوب و شورشهای مکرر کوردی با خشونت پاسخ داده شد. عملیات انفال در اواخر دهه 1980 هزاران کورد را کشت و صدها روستا را نابود کرد.

شکست وحدت ملی

الف-  تقسیم مذهبی و طایفه‌ای (Sectarianism): بعد از سقوط صدام حسین در 2003، شکاف میان شیعه‌ها و سنیها به شدت بالا گرفت. دولت مرکزی شیعه‌محور شد و سنیها احساس به حاشیه رانده‌شدن کردند.

ب:  ناسیونالیسم کوردی: کوردها از سال 1991 (بعد از منطقه پرواز ممنوع) عملا خودمختار شدند. در 2005، اقلیم کوردستان در قانون اساسی عراق به رسمیت شناخته شد. در 2017 همه‌پرسی استقلال در اقلیم برگزار شد (۹۲٪ رأی مثبت)، اما دولت مرکزی و قدرتهای منطقه (ایران، ترکیه) آن را رد کردند.

 

پ: دولت مرکزی ناکارآمد و فاسد: دولت عراق به‌ویژه بعد از 2003 ضعیف، فاسد و ناتوان در تأمین خدمات و امنیت بوده. همین باعث بی‌اعتمادی شدید در تمام مناطق شده.

ت: دخالتهای خارجی (ایران، آمریکا، ترکیه): هر کدام از این کشورها از گروههای خاصی حمایت میکنند. مثلا ایران از گروههای شیعی، ترکیه از ترکمانها و آمریکا هم از کوردها.

ث: ظهور داعش و بحران امنیتی: از 2014 تا 2017، ظهور داعش و سقوط موصل نشان داد که ارتش و دولت عراق چقدر شکنندەهست. در نتیجه، بسیاری از گروهها به شبه‌نظامیان خودی (مثل حشد الشعبی یا پیشمرگه) تکیه کردند.

ج:  نبود هویت ملی فراگیر: هویت عراقی هرگز به درستی شکل نگرفت. مردم بیشتر به طایفه، مذهب یا ملیت خود احساس تعلق دارند تا ملت عراق.

 

４-              سودان ‌از جنگ داخلی تا تولد سودان جنوبی‌ در سال ۲۰۱۱

پس از دهه‌ها جنگ داخلی میان شمال عرب‌تبار و مسلمان با جنوب سیاه‌پوست و عمدتاً مسیحی، سودان دچار انشعاب شد. ملت جنوب در یک همه‌پرسی با ۹۸.۸٪ رأی مثبت اعلام استقلال کرد و کشوری تازه به نام سودان جنوبی متولد شد. تجربه سودان نشان داد که سرکوب مزمن ملیت‌ها، در نهایت به انفجار سیاسی و گریز از مرکز می‌انجامد.

５-                اتیوپی بمب ساعتی چندملیتی

اتیوپی امروز یکی از پیچیده‌ترین کشورها از نظر تنوع قومی و ملی‌ست. نظام سیاسی آن، فدرالیسم قومی‌ست؛ نوعی ساختار سیاسی که به ملت‌های درون کشور حق خودگردانی منطقه‌ای می‌دهد. با این حال، جنگ خونین تیگرای (۲۰۲۰–۲۰۲۲) میان دولت مرکزی و جبهه آزادی‌بخش خلق تیگرای نشان داد که این ساختار شکننده است. مناطق دیگری چون اورومیا، سومالی و بنی‌شنقول نیز دچار بحران‌های مشابه‌اند. سناریوی فروپاشی اتیوپی و تولد چند کشور جدید دیگر، بیش از هر زمان دیگر محتمل شده است.

 

 

کلام پایانی

الگوی انقلاب - فروپاشی در کشورهای چندملیتی، دیگر صرفا تجربه‌ای تاریخی نیست؛ بلکه یک ساختار تکرارشونده در جهان پساجنگ سرد است. زمانی که ملت‌های متکثر درون یک کشور احساس حذف، تبعیض یا سرکوب ساختاری کنند، انقلاب به نقطه گریز و سپس تجزیه ساختاری منتهی خواهد شد. از شوروی گرفته تا سودان، و اکنون اتیوپی، همگی نشان می‌دهند که بدون بازسازی قرارداد ملی بر پایه برابری ملت‌ها، دوام دولت‌ها تضمینی ندارد،  بە نظر می‌رسد ایران نیز بە پایان خود باید سلام کند

بۆچی هیچ شەڕێکی ناوچەیی هەڵناگیرسێت

 

 

شاهۆ حوسێنی

 ئەم شرۆڤەیە لەسەر ئەم گریمانەیە هەڵچنراوە کە لەگەڵ ئەوەدا هێرشەکانی ئیسرائیل دەوامێکی چەند حەوتەیی لەوانەیە هەبێت، بەڵام پەلە ناکێشێتە شەڕیکی ناوچەیی و گشتگیر لە رۆژهەڵاتی ناوین، ئەم گریمانەیە لەسەر بنەمای شرۆڤەی پێکهاتەی ژێئۆپۆلەتیکی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوین، فۆڕماسیونی هاوبەندی(ائتلاف)، دەوری کایەکەرانی حکوومی و ناحکوومی و ئەولەویتی ستراتژیکی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوین هەڵچنراوە.

-        غیابی هاوپەیمان و هاودەنگی ناوچەیی

ئێران لە ئاستی ناوچەیی و لەئاستی فەرمیدا هیچ حکوومەتێکی یەکگرتووی بەهێز و جێگای متمانەی لەگەڵدا نیە. کۆی گشتی یەکگرتوانی کۆماری ئیسلامی ڕێکخراوەگەلێکی تێرۆریستی و کایەکەرانی ناحکوومی وەک حەشدی شەعبی، حەماس، حیزبووڵڵا و حووسێکانن، کە بەشی هەرە زۆری ئەمانەش یان لەناو چوون، یان ئەوەندە لاوازن کە مەجالی بەشداری لەشەڕێکی بەربڵاو و درێژمەوادی ناوچەییان نیە. ئەمە لەکاتێکدایە کە ئیسرائیل هەم لەناوچە و هەمیش لەئاستی جیهانیدا یەکگرتووی وەک ویلایەتەیەکگرتۆکانی ئەمریکا و ئەوڕووپای هەیە.

-       تێبینێکانی کایەکەرانی بەهێزی ناوچەیی

وڵاتانی گەورەی ناوچە وەک: عەڕەسبتان، ئیمارات، میسر و تورکیا نە تەنیا یەکگرتوویی ستراژیکیان لەگەڵ ئێران نیە، کە لە کێبڕکێی ژێئۆپۆلەتیکی دان، عەڕەبستان وەک مێترۆپۆلی جیهانی ئیسلامی لە سەر قەڵشی سووننە- شیعە لەگەڵ ئێران دایە و تووڕەیە لە پستیوانی حووسێکان لەلایەن ئێرانەوە کە هێرشی نیزامیان کردۆتە سەر عەڕەسبتان، ئیمارات کێشەی ژیئۆپۆلەتیکی لەسەر سێ جەزیرە لەگەڵ ئێران هەیە، میسر پێوەندی دیپلۆماتیکی لەگەڵ ئێران نیە و تورکیاش هاوپەیمانی ستراتژیکی لەگەڵ ئێران نیە و بگرە لەسەر تێکهەڵچوونەکانی ئازەربایجان و ئەرمەنستان کە پاڵپشتی ئازەربایجان بوو، لەگەڵ ئێران لە کێشە دایە. بەگشتی ئەم وڵاتانە پێوەندی لەگەڵ رۆژئاوا و پەرەی ئابووری و پێوەندی بەربڵاوی ئابووری لەگەڵ رۆژئاوا بۆخاتری ئێران تێک‌نادەن.

-       دوورەپەرێزی ئیسرائیل و ئەمریکا لە شەڕێکی گشتگیر

هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئیران لەوە دەچێت مەبەستی لاوازکردنی کۆماری ئیسلامی لەریی لەناو بردنی ناوەندەکانی ئەتۆمی، نیزامی، مووشەکی و ژێرخانەکانی ئابووری بێت، تا ئیتر نەتوانێ هەڕەشە بێت بۆسەر ئیسرائیل.

شرۆڤەی دەرکەوتنی شەڕیکی بەربڵاوی ناوچەیی لەپاش هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئێران لەسەر بنەمای بەرچاوڕوونی مەیدانی، هاوسەنگی هێز، و کردەوەی کایەکەرانی ناوچەیی، ئەو ڕاستیە دەسەلمێنێت کە ئێران حکوومەتێکی پەراوێزی لە ڕۆژهەڵاتی ناوینە، لایەنگرانی یان لەناو چوون وەک سووریا و یان لاواز و بێ‌کەلک بوون وەک حەماس و حیزبوڵڵا، لەلایەکی‌تریش دۆخی ناوخۆیی ئێران و قەڵش و کەلێنی گەورەی دەسەڵات و کۆمەڵگا لەلایەک و وێرانی ئابووری لەلایەکی‌تر ئەگەرەکانی پەرەی شەڕی لەلایەن ئێرانەوە لاواز کردوە.

 

 

 

سیاسەت: قەیران لە دەرەوە، هێژمۆنی لە ژوورەوە

 

شاهۆ حوسێنی

 لەجیهانێکدا کە سیاسەت بەرلەوەکە کێشە و قەیران چارەسەربکات، لەو بەهرەمەند دەبێت، سێ دەسەڵاتی تڕامپ، ناتانیاهو و خامنەیی لەڕێکەوتنێکی نەنوسراو و پێکەوەژیانێکی نادیاردا، لەقەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوین کەڵکی هێژمۆنیک وەردەگرن. لەم کورتە نووسراوەیەدا حەول دەدرێت نیشان بدرێت کە چلۆن قەیرانی دەرەکی دەبێتە کەرەسەی مسۆگەر بوونی دەسەڵات لەناوخۆ و هەروەها بۆچی ئەم دۆخە دەتوانێ وەک دۆخی نەشەڕ نە ئاشتی دەوام پەیدا بکات و هۆکارێکی بنەڕەتی بێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی هێژمۆنی لە بەستێنی ناسەقامگیریدا. دەشێ بگوترێ ئەمڕۆکە سیاسەت بەر لەوەکە لەخزمەت چارەسەری کێشە و قەیراندا بێت، بۆتە سەنعەتی بەرهەمهێن و دووپات کەرەوەی قەیران و کێشە لە رۆژهەڵاتی ناوین و ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران نوێنەرانی هێژمۆنی ئەم پارادایمە بەرئاوەژوویەن. واتە ئەوان لەجیات کۆتایی هێنان بە قەیران، قەیران مودیرییەت دەکەن، پەرەی پێ‌دەدەن و لە قەیران مەشڕووعییەت بۆخۆیان بەرهەم دێنن. لێرەدا حەول دەدرێت تا نیشان بدرێت کە سێ کایەکەری سەرەکی لە رۆژهەڵاتی ناوین چلۆن بە شێوەیەکی پێکهاتەیی بە مەبەستی دەوامی دەسەڵات، هێژمۆنی و مەشرووعییەتی ناوخۆیی درێژە بەقەیران لە دەرەوە دەدەن.

-       تڕامپ: دژبەرەی دەرەکی و گەڕانەوەی بۆ بازنەی دەسەڵات

تڕامپ هەر لە یەکەم ڕۆژەکانی گەنگەشەی هەڵبژاردن لە ساڵی ٢٠١٦ ڕا، بەردەوام پێ‌داگری لەسەر ئەم ئایدەیە کردوە کە ئەو باشترین دانووستان‌کاری مێژووی ئەمریکایە کە دەتوانێ ڕێکەوتنێکی باشتر لە بەرجام بەسەر ئێراندا بسەپێنێت، بەڵام ئەوەی ڕاستی بێت تڕامپ نە بەشوێن ڕیکەوتن کە بەشوێن "دژەڕێکەوتنە" دۆخێک و مەجالێکی کە لەڕێی ئەو بتوانێ بەهەرەمەندێکی بەردەوام بۆ ئەو لە درووشم و پۆپۆلیزمدا بڕەخسێنێت. لەم دۆخەی رۆژهەڵاتی ناویندا کە قەیرانی ناوەکی ئێران و هەڕەشەکانی ڕێکخراوە نیابەتێکانی سەربە ئێران دۆخی ئەهوەنی تێکداوە، ئەم دۆخە بۆ تڕامپ دەسکەوتگەلێکی لەگەڵ خۆیدا هێناوە:

-       سەلماندنی لاوازی دێمۆکراتەکان لە کۆنتڕۆل‌کردنی دژبەرەی دەرەکی

-   داڕشتنەوەی گوتاری ئەمنییەت‌تەوەرە بەمەبەستی ڕێکخستنەوەی پێگەی کۆنسێرواتەکان

-   خۆقوتارکردن لە کێشەکانی ناوخۆیی وەک: مەلەفی قەزایی و ناکارامەیی ئابووری

 

بەکورتی دەشێ بگوترێ کە تڕامپ نە بە ڕیکەوتن کە بە بەڵێنی ڕێکەوتن لەرێی زەق کردنەوەی هەڕەشەی بەردەوام گەڕایەوە دەسەڵات و حەولی پاراستنیشی دەدات.

 

-       ناتانیاهو: ئەهوەنی لەگوێن مەکینەی دەسەڵات

لە ئیسرائیل، ناتانیاهو نە تەنیا لەگەڵ قەیرانی مەشرووعییت کە لەگەڵ کێشەی تانەی فەساد، کەلێنی گەورەی سیاسی و تانەی ناکارامەیی ڕووبەڕوویە، ئەو بەردەوام ، لە هەڕەشەکانی ئێران و دەست‌وپێوەندێکانی وەک سووپاپی گوشاری ناوخۆیی بۆسەر دژبەرانی کەڵک وەردەگرێت و بەم شێوەیە گوتاری ئەهوەنی بەسەر ساحەی گستی کۆمەڵگادا سەپاندوە. ئەهوەنی بۆ ناتانیاهو نە مەسەلە کە بنەمای ئایدۆلۆژێکی دەسەڵاتە، ئەو لەڕێی نواندنی بەردەوامی هەڕەشەکانی ئێران، دەوامی دەسەڵاتی ناوخۆیی خۆی مسۆگەر دەکات. دەشێ بگوترێ کە چڕبوونەوەی بیرورای گشتی لەسەر دوژمنی دەرەکی، گوشارەکانی کۆمەڵایەتی لەسەر حکوومەت کەم دەکاتەوە.

-       کۆماری ئیسلامی: قەیرانی دەرەکی و شاردنەوەی قەیرانەکانی ناوخۆیی

لە ئێران دۆخی دەسەڵات زۆر ئاڵۆزتر و قەیراناوی‌ترە، قەیرانی بەردەوامی مەشرووعییەتی دەسەڵات کە لێکەوتەکەی پاڕلمانی دوو لەسەدی و بایکۆتی شێست‌لەسەدی هەڵبژاردنی دوایین خولی سەرۆك‌کۆماری بوە، لەتەنیشت قەیرانی چارەسەر نەبووی شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی، داڕمانی ئابووری و شەڕی دەسەڵات لەناوخۆی بازنەی دەسەڵات و فەسادی لەڕادەبەدەری حکوومەت بەگشتی، لەتەنیشت قەیران لە دەزگای ئایدۆلۆژیکی حکوومەتدا، هیچ ڕێگاچارەیەکی‌تری بۆ حکوومەت نەهێشتۆتەوە مەگەر "هەڕەشەی دەرەکی" وەک گوتارێک و کەرەسەیک بۆ شاردنەوەی دابڕاوی و حەول بۆ لێک‌کۆکردنەوەی هێزەکانی لەناوخۆ. بەکورتی دەشێ بگوترێ کە:

-       قەیرانی ناوەکی، بەستێنێکە بۆ مسۆگەرتر کردنی دەسەڵاتی ناوەندەکانی ئەمنی

-       گەڕانەوەی هەڕەشەی شەڕ، ستراتژێکە بۆ سەرپۆش‌دانان لە داخراوەیی سیاسی

-   زەق کردنەوەی هەڕەشەی دەرەکی، پلانێکە بۆ تێپەڕین لە قەیران گەلی کۆمەڵاتی، ئابووری و چینایەتی لە ئێران

 

هەربۆیەش دەشێ بگوترێ کە ئێران لەگەڵ ئەوەدا کە ناخوازێت شەڕ ڕووبدات، بەڵام هەرگیز خوازیاری ئەوەش نیە کە دۆخی "ڕێکەوتنی مسۆگەر" بێتە ئاراوە.

ئاکام: سیاسەتی قەیران یا کۆتایی سیاسەت؟

تێکەڵاوی ئەم سێ هێزە لە رۆژهەڵاتی ناوین بەرهەم هێنی مۆدێلێکی بەهێزکەری گشتیە، واتە ئەم سێ هێزە کاتێ بەشێوەیەکی نادیار بە یەک‌مەبەست لەسەر دیاردەیەک کار دەکەن، بەرهەمێکی کە دەردەکەوێت لە ئاکامی بەجیای هەرکام لەم هێزانە زیاترە. ئەم دۆخە نەتەنیا رێگرە لە چارەسەری کێشە و قەیران، کە هەرکام لەم هێزانە حەول دەدەن بۆ بەرژەوەندی و دەوامی بەرژەوەندێکانیان دەوامی ئەم قەیرانە بپارێزن. ئەم سێ هیزە لە رۆژهەڵاتی ناوین بەشێوەیەکی نادیار لەسەر ئەم سێ خاڵە رێکەوتوون:

-       هەڕەشەی شەڕ؛ بەبێ دەرکەوتنی شەڕ

-       وەعدەی ڕێکەوتن؛ بەبێ بەئامانج گەیشتنی ئەو

-       هاواری ئەهوەنی؛ بەبێ مسۆگەربوونی ئەهوەنی